Słowo wstępne
Pierwotnym celem wspinaczki był szczyt — miejsce, z którego wszystkie drogi prowadzą już tylko w dół. Aby go osiągnąć, dopuszczalne były wszelkie środki. Korzystano z drabin, pomocy pasterzy oraz innych osób znających teren i mogących wskazać najłatwiejszą drogę.
Wraz z rozwojem wspinania pojawiła się potrzeba porównywania osiągnięć. Wykształciły się dwa podstawowe kryteria:
- styl, określający sposób pokonania trudności,
- skala trudności, określająca, jak trudna była droga.
Styl wskazywał jakość przejścia — im bardziej samodzielne i wymagające, tym wyżej oceniane. Skala trudności odpowiadała natomiast na pytanie: jak trudno było.
Rozwój stylów wspinaczkowych
W XIX wieku, wraz z narodzinami sportu wspinaczkowego, podstawowym wyróżnikiem było to, czy wspinacz korzystał z pomocy przewodnika. Informacja ta często pojawiała się w relacjach jako dowód większego osiągnięcia.
W XX wieku wspinaczka zaczęła się dynamicznie rozwijać. Do pokonywania trudności aktywnie używano sprzętu: lin, haków i innych elementów, na których się stawało i których się trzymano. Sprzęt był stale ulepszany, a wraz z nim rosły możliwości wspinaczy.
Z czasem zaczęto ograniczać użycie sprzętu jako środka postępu. Coraz większą wartość miało pokonywanie trudności własnymi siłami, bez „sztucznych ułatwień”.
W ten sposób wykształciły się dwa główne style:
- styl hakowy (aid climbing) – dopuszcza użycie sprzętu jako pomocy do poruszania się,
- styl klasyczny – zakłada pokonywanie trudności wyłącznie siłą ciała, przy użyciu sprzętu jedynie do asekuracji.
Wspinaczka hakowa nie zanikła — nadal się rozwija — jednak to styl klasyczny zyskał większe uznanie, jako bardziej doniosłe osiągnięcie.
Skala trudności w stylu hakowym
Początkowo skala trudności w hakówce była powiązana z ryzykiem.
- A3 oznaczało trudności z niewielką liczbą słabych punktów, ale z potencjalnie groźnymi konsekwencjami lotu.
- A5 oznaczało wyciąg, na którym odpadnięcie mogło mieć skutki śmiertelne — zarówno dla prowadzącego, jak i asekuranta.
Z czasem okazało się, że łączenie trudności technicznych z konsekwencjami lotu jest problematyczne. Powstały sytuacje, których nie dało się jednoznacznie sklasyfikować:
- łatwe technicznie wyciągi o bardzo niebezpiecznej asekuracji,
- trudne wyciągi z potencjalnie bardzo długimi, ale bezpiecznymi lotami.
W efekcie oddzielono trudność od ryzyka. Wprowadzono dodatkowe oznaczenia:
-
- R – duże ryzyko poważnych obrażeń,
- X – ryzyko śmiertelne.
Współczesna skala hakowa
Przykładowa wycena: V A4R lub III C2
Rzymskie cyfry to Klasa drogi
- I–III – krótkie drogi
- IV – całodzienna wspinaczka
- V – krótkie drogi wielkościanowe (2–3 dni)
- VI – długie drogi wielkościanowe (wiele dni)
- VII – ekstremalne wspinaczki w odległych rejonach
Rodzaj asekuracji
- A (Artificial) – użycie młotka i haków
- C (Clean) – bez młotka, asekuracja nieinwazyjna (friendy, kości, tricamy)
Skala szczegółowa
- A0 / C0 – używanie punktów jako chwytów lub stopni
- A1 / C1 – wszystkie punkty bardzo dobre
- A2 / C2 – pojedyncze słabe punkty, lot 1,5–9 m
- A3 / C3 – kilka słabych punktów, lot 9–15 m
- A4 / C4 – długie sekwencje słabych punktów, lot 15–24 m
- A5 / C5 – ekstremalne trudności, lot powyżej 24 m
Dodatkowe oznaczenia:
- + – odcinek szczególnie wymagający
- – – trudności występują na krótkim fragmencie
Ewolucja hakówki
Rozwój technik wiercenia i osadzania punktów stałych nazwano „zabójstwem niemożliwego”. Łatwość instalowania takich punktów obniżyła rangę przejść.
W odpowiedzi wspinacze zaczęli:
- ograniczać wiercenie,
- stosować punkty zdolne utrzymać jedynie ciężar wspinacza (bezpieczne tylko statycznie).
We wspinaczce hakowej trudność wynika głównie z jakości asekuracji — im gorsza, tym większa ranga przejścia.
Skala trudności – Styl klasyczny
Dawniej lina służyła głównie do zjazdu i asekuracji drugiego. Upadek prowadzącego był często śmiertelny (lina konopna nie wytrzymywała obciążeń).
Rozwój sprzętu i umiejętności umożliwił bezpieczne asekurowanie lotów, co pozwoliło na pokonywanie coraz większych trudności.
Powstała potrzeba stworzenia skali trudności dla stylu klasycznego.
Skala UIAA
Jedna z najstarszych skal, początkowo zamknięta:
od I do VI
Polska adaptacja ze słownym określeniem poziomu trudności (W.H. Paryski):
- 0 – bez trudności
- I – nieco trudno
- II – dość trudno
- III – trudno
- IV – bardzo trudno
- V – nadzwyczaj trudno
- VI – skrajnie trudno
Obecnie wraz z ulepszeniem sprzętu i łatwością treningu na sztucznych ściankach, mówi się że dopiero od III zaczyna się prawdziwa wspinaczka.
Z czasem skala została otwarta:
VII, VIII, IX, X…
Skala Kurtyki (krakowska)
Wprowadzona przez Wojciecha Kurtykę:
- oparta na szóstym stopniu – VI UIAA (Jest to wyraz uznania dla dawnej skali, pierwotnie zamkniętej od góry. Trudniejsze drogi niż VI mają dodatkową cyfrę arabską po kropce)
- zapis: VI.1, VI.1+, VI.2…
Cechy:
- brak dolnego „–”
- możliwe wyceny łamane: VI.2+/3
- używana w Polsce
Skala francuska
Najbardziej rozpowszechniona skala na świecie:
- do kolejnych cyfr arabskich dodawane są litery: a,b,c oraz górna granica danego stopnia: np.: 7a+
- obecnie skala ta doszła do 9c
Tabele porównawcze
Ze względu na mnogość skal stosuje się tabele przeliczeniowe. Należy jednak pamiętać, że:
trudność jest subiektywna, więc przeliczenia również.
Czytaj więcej: Skale wspinaczkowe. Przelicznik – Maciej Bedrejczuk – Kursy i szkolenia wspinaczkowe
Wspinaczka sportowa a tradycyjna
Wspinaczka przeniosła się w skałki — początkowo jako trening, później jako cel sam w sobie.
Rodzaje wspinania
- TR (top rope, tzw. „wędka”) – lina od góry, brak ryzyka
- wspinaczka sportowa – stałe punkty (spity, ringi)
- wspinaczka tradycyjna (trad) – własna asekuracja
Style przejść
Najważniejsze style:
- OS (onsight) – pierwsza próba, bez znajomości drogi
- FL (flash) – pierwsza próba, z podpowiedziami lub obserwacją innych albo widocznymi śladami wspinaczki poprzedników.
- RP (redpoint) – przejście po wcześniejszych próbach z samodzielnym zakładaniem całej asekuracji.
- PP (pinkpoint) – jak RP, ale bez zakładania asekuracji (przeloty są już założone)
- RK (rotkreis) – Po odpadnięciu zjechanie do najbliższego no hand resta i stamtąd kontynuacja wspinaczki. Nie wypina się liny z przelotów. Część drogi do miejsca odpadnięcia, pokonywana jest na wędkę.
- AF (all free) – Po odpadnięciu i odpoczynku dalsza kontynuacja wspinaczki klasycznie.
- TR – wspinaczka na wędkę (treningowa)
Za klasyczne w sporcie uznaje się głównie:
OS, FL, RP, PP
Współczesne uproszczenia
Wspinaczka sportowa i sztuczne ściany spowodowały:
- częste pozostawianie ekspresów na drogach,
- zacieranie różnicy między RP a PP (rozmydlenie jakości prowadzeń),
- „łagodniejsze” podejście do stylu.
Na drogach tradycyjnych różnice te nadal mają duże znaczenie.
Subiektywność stylu
Ocena stylu należy do wspinacza.
Dla jednych nawet drobna wskazówka eliminuje OS, dla innych nie.
Podobnie z magnezją:
- może pomagać → wtedy FL,
- może nie mieć znaczenia → wtedy OS.
Każde przejście jest inne:
- inne warunki,
- inne wskazówki,
- inna ocena własna.
Dlatego:
jeden OS nigdy nie jest równy drugiemu.
