Rodzaje uprzęży wspinaczkowych

Uprząż wspinaczkowa, to element osobistego sprzętu asekuracyjnego. Umożliwiający bezpieczne połączenie, użytkownika z liną lub innym sprzętem asekuracyjnym. Powinna spełniać normę EN 12277. Aktualna wersja normy jest z 2015 roku z dodatkiem poprawkowym A1 z 2018 roku. Optymalnie, gdy spełnia także wytyczne UIAA nr. 105. W praktyce większość renomowanych producentów certyfikuje uprzęże zarówno wg EN 12277, jak i UIAA 105.

Jest to jeden z najważniejszych elementów wyposażenia osobistego wspinacza. Na rynku dostępne są różnorodne modele o zbliżonej konstrukcji, jednak mogą one znacząco różnić się między sobą w zależności od producenta oraz przeznaczenia

Występują modele przewidziane do sporadycznego użycia, o bardzo niskiej masie, pozbawione wielu udogodnień. Jak również uprzęże zaprojektowane do długotrwałego wiszenia, wyposażone w rozwiązania zwiększające komfort i funkcjonalność (np. uprzęże do hakówki).

Uprzęże dzielimy na typy i rodzaje. Typy stanowią podział zgodny z normą EN 12277. Rodzaje natomiast wynikają z przeznaczenia i sposobu użytkowania (np. uprzęże wspinaczkowe, górskie, jaskiniowe, skiturowe, kanioningowe itp.).

Norma EN 12277:2015 + A1:2018, określająca budowę, wymagania konstrukcyjne oraz metody badań, wyróżnia cztery typy uprzęży:

• Typ A – uprząż pełna,
• Typ B – uprząż pełna dla osób o masie ciała do 40 kg,
• Typ C – uprząż biodrowa,
• Typ D – uprząż piersiowa (górna).

W niniejszym artykule uprzęże zostały opisane najpierw według podziału normowego (typy), a następnie według przeznaczenia (rodzaje).

Typy uprzęży wspinaczkowych zgodnie z normą EN 12277: 2015 +A1:2018

Kolejność opisu uznaniowa. Zaczynając od najpopularniejszego typu uprzęży wspinaczkowej.

Uprząż biodrowa – Typ C

Uprząż biodrowa (Typ C) to najczęściej stosowany rodzaj uprzęży wspinaczkowej. Używana jest zarówno we wspinaczce sportowej, tradowej, jak i podczas pracy na wysokości czy w parkach linowych.

Budowa uprzęży wspinaczkowej

Niezależnie od modelu każda uprząż biodrowa posiada:

• pas biodrowy – główny element nośny, umieszczony powyżej kości biodrowych,
• pasy udowe – stabilizują ciało podczas wiszenia i lotu,
• łącznik (mostek / belay loop) – centralny punkt wpinania przyrządu asekuracyjnego,
• szpejarki – uchwyty na sprzęt (ekspresy, kości, friendy itp.),
• klamry zaciskowe / regulacyjne – umożliwiają dopasowanie do sylwetki,
• elastyczne gumki tylne – stabilizują pozycję pasów udowych.

Zalety

• wygodna, naturalna pozycja siedząca podczas wiszenia,
• duża swoboda ruchów,
• stosunkowo niska waga,
• łatwość regulacji i dopasowania.

Wady

• środek ciężkości ciała najczęściej znajduje się powyżej punktu wpięcia,
• utrzymanie pionowej pozycji podczas wiszenia lub lotu wymaga napięcia mięśni brzucha,
• w przypadku utraty przytomności ciało może przechylić się głową w dół (z wyjątkiem nietypowych proporcji ciała, gdy masa poniżej bioder jest większa niż powyżej).

Uprząż biodrowa. Elementy składowe: 1. Łącznik, 2. Pas biodrowy, 3. Pas udowy, 4. Szpejarka, 5. Klamra zaciskowa, 6. Szlufka, 7. Szwy konstrukcyjne, 8. Gumka stabilizująca pasy udowe, 9. Spięcie taśm udowych. 10. Mocowanie karabinka sprzętowego. (na bazie rysunku www.everberg.com)

Uprząż biodrowa Lhotse model Buoux. Widok przód i tył. Numeracja spójna z rysunkiem powyżej. Dodatkowo nr. 11 Zapięcie gumek stabilizujących pasy udowe, 12. Dodatkowy punkt zapięcia przyrządu piersiowego (np. Croll). 13. Oznaczenie producenta

 Czytaj więcej: Jak założyć uprząż wspinaczkową – instrukcja + zdjęcia – Maciej Bedrejczuk – Kursy i szkolenia wspinaczkowe

Uprząż wspinaczkowa. Szczegółowy opis elementów składowych

1. Łącznik (belay loop, punkt centralny)

Łącznik to centralny punkt wpinania elementów asekuracyjnych, np. karabinka z przyrządem asekuracyjnym lub lonży (przeplecionej „na krawat”).
W większości modeli jest to szyta, ruchoma pętla, łącząca pas biodrowy i pasy udowe.

• Zazwyczaj występuje jeden łącznik.
• Istnieją modele z dwoma łącznikami (np. Ocún – model WeBee Bigwall), przeznaczone do wspinaczki wielkościanowej i hakowej.
• Pętla łącznika wskazuje prawidłowy sposób wpięcia liny – pętla zawiązana na uprzęży powinna mieć identyczny przebieg, optymalnie aby była odrobinę mniejsza od łącznika.

W uprzężach przeznaczonych na ferraty tradycyjny łącznik może nie występować – pasy udowe są wtedy na stałe połączone z pasem biodrowym, a punkt wpięcia znajduje się powyżej pasa biodrowego.

2. Pas biodrowy

Główny element przenoszący siły na wspinacza w układzie asekuracyjnym.

Budowa:

• Szeroki pas – lepiej rozkłada siły, większy komfort przy długim wiszeniu.
• Wąski pas – lżejszy, mniej masywny.
• Wyściółki z pianek o różnej gęstości – poprawiające komfort.
• Konstrukcje bez wyściółki – mniejsza absorpcja potu.
• Budowa ażurowa – lepsza wentylacja.
• Często szerszy w okolicy kolców biodrowych dla większej wygody.

Z przodu zazwyczaj znajduje się pętla, przez którą przechodzi łącznik i którędy jest przelatana lina. Pętla ta bywa dodatkowo wzmocniona przeciw przetarciom od ruchów łącznika, liny.

3.  Pasy udowe

Drugi – obok pasa biodrowego – element rozkładający obciążenia na ciało.

• Konstrukcja analogiczna do pasa biodrowego (z wyściółką, ażurowa, minimalistyczna).
• W modelach sportowych często bez regulacji obwodu.
• W modelach górskich – regulowane klamrami.

4. Szpejarki (gear loops)

Szpejarka to uchwyt sprzętowy w formie pętli przymocowanej do pasa biodrowego.

• W uprzężach wspinaczkowych – minimum 4 sztuki (po 2 na stronę).
• W uprzężach górskich – często dodatkowa tylna.
• W uprzężach wielkościanowych – jeszcze więcej.
• W ferratowych – zwykle 1–2.

⚠️ Szpejarki nie są elementem asekuracyjnym.
Mają niewielką wytrzymałość – służą wyłącznie do transportu nieużywanego sprzętu.

Wykonane z:

• linki/taśmy (ok. 6 mm),
• tworzywa sztucznego,
• czasem z dodatkową osłoną ułatwiającą przesuwanie sprzętu.

Niektóre modele mają profilowany kształt ułatwiający przesuwanie sprzętu do przodu. Firma Petzl w modelu Sita wprowadziła szpejarki z wbudowanym organizerem dzielącym przestrzeń.

5. Klamry zaciskowe

Służą do regulacji pasa biodrowego oraz – jeśli występują – pasów udowych.

Rodzaje:

• Samozaciskowe (auto-lock) – po dociągnięciu blokują się automatycznie.
• 

  Klamra zaciskowa – przelatana. Rysunek Singing Rock

  Przeplatane (starszy typ) – wymagają poprawnego przełożenia taśmy; wolny koniec powinien mieć ok. 5–10 cm długości (wg zaleceń producenta). Często posiadały oznaczenia kontrolne (kolorowe przeszycia).

Pas biodrowy ma co najmniej jedną klamrę, czasem dwie (po obu stronach od łącznika).

6. Szlufki

Pętle do zabezpieczenia nadmiaru taśm. Najczęściej elastyczne, czasem plastikowe (stosowane m.in. przez Petzl i Lhotse).

7. Szwy konstrukcyjne
   

   Szwy konstrukcyjne

Element kluczowy dla bezpieczeństwa.

• Wykonywane nićmi w kontrastowym kolorze względem taśmy.
• Ułatwiają kontrolę zużycia.
• Jakiekolwiek uszkodzenie szwu nośnego → uprząż do wycofania z użycia.

8. Gumki stabilizujące pasy udowe
   

   Gumka stabilizująca

Tylne, elastyczne połączenie pasa biodrowego z pasami udowymi.

Funkcja:

• utrzymanie pasów udowych tuż pod pośladkami,

Często wyposażone w system regulacji i rozpinania, co umożliwia skorzystanie z toalety bez zdejmowania uprzęży.

9. Spięcie taśm od pasów udowych

Pasy udowe:

• przechodzą przez pętlę od łącznika,
• mają dodatkowe wzmocnienia przeciw przetarciom,
• często posiadają drugie połączenie poniżej łącznika (na stałe lub regulowane). Jest to właśnie spięcie taśm od pętli udowych

Spięcie tworzy odwróconą literę „U”, stabilizując dolną część łącznika i zapobiegając jego bocznemu przemieszczaniu a także pozycjonuje pasy udowe.

10. Mocowanie karabinka sprzętowego
    

    Mocowanie karabinka sprzętowego z założonym karabinkiem, Uprząż Arcteryx AR 395a. Źródło zdjęcia: www.8a.pl

Nie występuje we wszystkich modelach.

• W uprzężach górskich – standard.
• Służy do podwieszenia karabinka sprzętowego (śruby lodowe, haki, młotek itp.).

11. Zapięcie gumek stabilizujących pasy udowe.

Występuje w większości uprzęży, ale nie zawsze. Czasem gumki stabilizujące są przyszyte na sztywno do pasa biodrowego.

Zapięcie często zintegrowane jest z system regulacji długości gumek stabilizujących. Umożliwia rozłączenie od tyłu pasa biodrowego z pasami udowymi, co umożliwia skorzystanie z toalety bez ściągania uprzęży.

12. Dodatkowy punkt zapięcia przyrządu piersiowego (np. Croll’a)

Punkt taki ma formę pętli z taśmy i zlokalizowany jest z tyłu u góry pasa biodrowego.

Nie w każdej uprzęży występuje. Czasem wspinacze używają tylnej szpejarki w tym celu (jeśli występuje i producent dopuszcza takie zastosowanie) lub samodzielnie tworzą pętle zaczepową wkoło pasa biodrowego.

13. Oznaczenie producenta.

Zwykle z tyłu uprzęży (czasem wewnątrz).

Ułatwia identyfikację producenta i – dla początkujących – wskazuje prawidłową orientację uprzęży.

Dla kogo uprząż biodrowa może nie być wystarczająca?

Mimo swojej uniwersalności nie zawsze jest najlepszym wyborem:

• Małe dzieci – ze względu na anatomię bioder (brak wyraźnych kolców biodrowych).
• Osoby o bardzo wąskich biodrach – ryzyko wysunięcia się przy odwróceniu do góry nogami.
• Osoby o masywnej górnej części ciała – trudności w utrzymaniu pionowej pozycji podczas wiszenia.

W takich przypadkach zaleca się stosowanie uprzęży piersiowej (Typ D) w połączeniu z biodrową (Typ C) lub uprzęży pełnej (Typ A i B)

 Czytaj więcej: Jaką uprząż wspinaczkową wybrać? Poradnik dla początkujących https://bedro.eu/jaka-wybrac-uprzaz-wspinaczkowa/ – Maciej Bedrejczuk – Kursy i szkolenia wspinaczkowe

Pas piersiowy (uprząż piersiowa) Typ D

Pas piersiowy stanowi dodatkowy element systemu asekuracyjnego, który zawsze stosuje się razem z uprzężą biodrową. Oba elementy tworzą zintegrowany układ podtrzymywania ciała, zapewniający większą stabilność, bezpieczeństwo i komfort podczas wspinaczki oraz długotrwałego wiszenia na linie. Współczesne pasy piersiowe są projektowane wyłącznie jako uzupełnienie uprzęży biodrowej — nigdy jako samodzielne zabezpieczenie.

Pas piersiowy jest szczególnie zalecany osobom o wąskich biodrach — zwłaszcza dzieciom, osobom drobnej budowy ciała oraz wspinaczom niosącym ciężki plecak lub sprzęt fotograficzny. W takich przypadkach pas biodrowy może mieć tendencję do przemieszczania się lub obracania ciała do góry nogami po odpadnięciu. Dodanie pasa piersiowego znacząco redukuje to ryzyko.

Większość nowoczesnych pasów piersiowych posiada regulowane taśmy, co pozwala dopasować je do różnych sylwetek. Często mają także dodatkowe pętle na sprzęt, a w niektórych modelach można regulować wysokość połączenia z uprzężą biodrową.

Kluczową zaletą pasa piersiowego jest to, że zapobiega on niekontrolowanemu odchyleniu ciała głową w dół po odpadnięciu oraz minimalizuje ryzyko zsunięcia się w uprzęży biodrowej.

Oczywiście zastosowanie pasa piersiowego ma też pewne ograniczenia — wymaga on prawidłowego połączenia z uprzężą biodrową, nieco ogranicza swobodę ruchów i sprawia, że cały system zajmuje więcej miejsca w ekwipunku. Mimo to w wielu sytuacjach jego zalety zdecydowanie przeważają nad wadami.

Uprząż pełna Typ A

Pełna uprząż (ang. full body harness) to uprząż obejmująca cały tułów, składająca się z pasów biodrowych, naramiennych i udowych. W przeciwieństwie do zwykłej uprzęży biodrowej, ta konstrukcja otacza również klatkę piersiową i ramiona.

Zaletą pełnej uprzęży jest większe bezpieczeństwo. Ryzyko obrócenia głową w dół jest znikome. Środek ciężkości jest lepiej uchwycony. Siły, które działają na człowieka w momencie upadku, są najmniej szkodliwe, gdy zapięcie asekuracji jest zlokalizowane w okolicach 2/3 ciała wspinacza (okolice mostka).

Wady to: większa waga uprzęży, mniejsza swoboda ruchów powyżej pasa (choć większa w nogach). Niebezpieczny jest też swobodny zwis w czeluści. Jeśli uprząż nie ma wyściółki na pasach udowych i pas biodrowy nie opina bioder, to występuje ryzyko zjawiska nazywanego szok zawieszenia (Suspension trauma)

Uprząż tego typu, zalecana jest dla osób o znaczącej przewadze wagi ciała nad biodrami niż poniżej. Osób lękliwych. Opasanie całego ciała uprzężą, sprawia wrażenie większego bezpieczeństwa. Tak też rzeczywiście zazwyczaj jest (wyjątkiem jest swobodny zwis w otwartej przestrzeni). Siły działające na kręgosłup w trakcie hamowania odpadnięcia są znacznie korzystniejsze niż w uprzęży biodrowej. Nie bez przyczyny w zastosowaniach związanych z pracą tam, gdzie jest ryzyko upadku, uprząż biodrowa jest zabroniona.

Uprząż pełna do 40 kg (dziecięca) Typ B

Pełna uprząż dziecięca budową i wyglądem przypomina pełną uprząż. Przeznaczona dla osób o wadze do 40 kg (lub mniej, zależnie od modelu). Posiada wysoko położony punkt wpięcia, dostosowany do dziecięcego środka ciężkości. Zazwyczaj jest kolorowa. Punkty wpięcia i sposób zakładania są często intuicyjne.

Zalety i wady identyczne jak w uprzęży pełnej.

Przy zakupie warto zwrócić uwagę czy uprząż dysponuje przednim i tylnym punktem zapięcia asekuracji.  Podnosi to jej funkcjonalność i bezpieczeństwo. Nie zawsze dobrze, aby dziecko miało linę przed twarzą.

Przykład: podczas wspinaczki na wędkę dziecko, w sytuacji stresowej, może złapać linę wysoko i podciągnąć się na niej. W efekcie nogi mogą zsunąć się ze stopni, następuje niewielkie odpadnięcie, a w strachu dłoń dziecka zaciska się bardzo mocno na linie. Ponieważ siła chwytu dziecka nie jest jeszcze duża, ciężar ciała spowoduje przesunięcie się liny w dłoni. Te kilka centymetrów przesuwającej się liny może doprowadzić do poparzenia lub bolesnego otarcia skóry.

Inny przykład: jeśli będziesz chciał nauczyć dziecko jazdy na nartach z asekuracją, wówczas lina lub taśma zabezpieczająca powinna być wpięta z tyłu, na plecach.

Jeśli uprząż ma być stosowana u bardzo małego dziecka, należy zwrócić szczególną uwagę na klamry regulacyjne, aby były trudno dostępne dla dziecka. Większość uprzęży dziecięcych posiada klamry z przodu. W obecnie produkowanych modelach stosowane są klamry samozaciskowe (DoubleBack). Gdy klamry znajdują się z przodu, wystarczy jeden ruch ręki dziecka do góry, aby mogło ono samodzielnie całkowicie poluzować uprząż, co stanowi sytuację niebezpieczną.

Generalnie jest to najbezpieczniejszy rodzaj uprzęży, dla dzieci które nie mają jeszcze wykształconych wyraźnych kolców biodrowych. Uprząż biodrowa może nie zabezpieczyć dziecka przed wypadnięciem.

Rodzaje uprzęży wspinaczkowych

Każdy rodzaj to uprząż wspinaczkowa. Spełnia normę tego dotyczącą. Czasem producenci podają do jakiej działalności dany model jest dedykowany. Czasem trzeba się tego samodzielnie domyślić. Przedstawiam subiektywny podział na rodzaje z omówieniem cech danego rodzaju.

Uprząż sportowa

Przeznaczona głównie do wspinaczki na drogach jedno wyciągowych oraz na sztucznych ściankach.
Charakteryzuje się:

• niską masą,
• prostą konstrukcją,
• stałymi (nieregulowanymi) pasami udowymi w wielu modelach (nie zawsze),
• co najmniej czterema szpejarkami.

Priorytetem jest swoboda ruchu i minimalizm konstrukcji. Większość dostępnych modeli to tego rodzaju uprząż.

Uprząż górska

Przeznaczona do wspinaczki jedno i wielowyciągowej.

Cechy charakterystyczne:

• regulowane pasy udowe (możliwość założenia na odzież zimową),
• większa liczba szpejarek (tylna piąta szpejarka w okolicy kości ogonowej),
• mocowanie dla karabinków sprzętowych (w sportowych nie zawsze występuje),
• często ma szersze pasy, biodrowy i udowe,
• niektóre modele mają rozpinane pasy, biodrowy i udowe. Celem jest ubranie uprzęży w trudnym terenie lub założenie bez ściągania nart, raków,
• zapięcie gumek stabilizujących pasy udowe zawsze ma możliwość odpięcia od pasa biodrowego (w uprzęży sportowej nie zawsze)

Łączy umiarkowaną wagę z funkcjonalnością w zmiennych warunkach. Uprząż sportowa i górska ma wygląd niemal identyczny. Wspinacze używają ich wymiennie w skałkach i górach.

Uprząż hakowa/bigwalowa

Przeznaczona do wspinaczki wielkościanowej i hakowej, gdzie długotrwałe wiszenie w uprzęży jest normą.

Charakteryzuje się:

• szerokim, mocno wyściełanym pasem biodrowym i pasami udowymi,
• dużą liczbą szpejarek,
• często występują dwa łączniki
• często dodatkowymi pętlami transportowymi,
• konstrukcją zapewniającą komfort w zwisie.

Priorytetem jest komfort i nośność sprzętu, a nie niska masa.

Uprząż skiturowa

Przeznaczona do działalności narciarskiej w terenie wysokogórskim.
Cechy:

• bardzo niska waga,
• możliwość założenia bez zdejmowania nart lub raków,
• uproszczona konstrukcja,
• minimalna liczba szpejarek.

Projektowana głównie jako uprząż asekuracyjna „awaryjna”, nie do długiego wiszenia.

Uprząż via ferratowa

Stosowana podczas przechodzenia dróg typu via ferrata.
Cechy:

• prosta konstrukcja, lekka,
• zazwyczaj nie występuje typowy łącznik tylko pętla ponad pasem biodrowym
• często ograniczona liczba szpejarek,
• zoptymalizowana do współpracy z lonżą ferratową.

W wielu modelach punkt wpięcia znajduje się wyżej niż w uprzężach typowo sportowych.

Uprząż kanioningowa

Przeznaczona do poruszania się w wąwozach i podczas zjazdów w środowisku wodnym.
Charakterystyczne cechy:

• wzmocniona, odporna na ścieranie część tylna,
• nie występuje typowy łącznik tylko pętla ponad pasem biodrowym
• materiały odporne na działanie wody,
• często wymienne osłony chroniące przed przetarciem,
• konstrukcja przystosowana do wielokrotnych zjazdów.

Niektórzy producenci przewidują wymienne gumowane osłony/ tył uprzęży a także akcesoria, dzięki którym uprząż wspinaczkową, można rozpiąć, i przerobić w uprząż kanioningową (Climbing Technology Canyoning Protection)

Podsumowanie

Rodzaj uprzęży wynika z jej przeznaczenia, a nie z odrębnej normy.

Norma EN 12277 określa typ konstrukcyjny uprzęży (A, B, C, D), natomiast „rodzaj” uprzęży to podział funkcjonalny, odnoszący się do sposobu użytkowania.

Nic nie stoi na przeszkodzie, aby uprzęż skiturową wykorzystać podczas wspinaczki wielkościanowej. Może to oznaczać kompromis w zakresie komfortu wiszenia, ale jednocześnie pozwala znacząco zmniejszyć wagę sprzętu. Ostateczny wybór zależy od priorytetów użytkownika.

Każdy rodzaj uprzęży charakteryzuje się nieco innymi cechami konstrukcyjnymi, jednak to wspinacz decyduje, co w danym momencie jest dla niego najważniejsze — komfort, waga, liczba szpejarek, zakres regulacji czy uniwersalność.

Producenci stale rozwijają swoje modele, dążąc do maksymalnego obniżenia masy przy jednoczesnym zwiększeniu funkcjonalności. W efekcie granice między kategoriami coraz częściej się zacierają.

Obecnie trudno jednoznacznie określić, czy dana uprząż jest typowo skiturowa, sportowa czy górska. Można znaleźć bardzo lekką uprząż sportową, która spełnia wszystkie kryteria uprzęży górskiej — i odwrotnie.

Dlatego przedstawiony podział ma charakter praktyczny i subiektywny. Jego celem nie jest sztywna klasyfikacja, lecz wskazanie cech, na które warto zwrócić uwagę przy wyborze uprzęży.

Najważniejsze nie jest przypisanie modelu do konkretnej kategorii, lecz świadomy wybór sprzętu odpowiedniego do planowanej aktywności.

Dobór uprzęży powinien wynikać przede wszystkim z dominującego rodzaju aktywności.

Czytaj więcej: Kości Tricam CAMP i Abałak Kouba (Rock Empire) – Maciej Bedrejczuk – Kursy i szkolenia wspinaczkowe

Czytaj więcej: Klucz do kości – Jebadełko – Maciej Bedrejczuk – Kursy i szkolenia wspinaczkowe

 Czytaj więcej: Kaski wspinaczkowe. Budowa, rodzaje – Maciej Bedrejczuk – Kursy i szkolenia wspinaczkowe

Czytaj więcej: Kaski wspinaczkowe – jakie wybrać? Normy, modele i porównanie – Maciej Bedrejczuk – Kursy i szkolenia wspinaczkowe

Czytaj więcej: Kości kulowe (ball nuty) – budowa, historia i zastosowanie – Maciej Bedrejczuk – Kursy i szkolenia wspinaczkowe

 Czytaj więcej: Testowanie kasków wg. normy EN 12492 oraz wytycznych UIAA 106 – Maciej Bedrejczuk – Kursy i szkolenia wspinaczkowe

 Czytaj więcej: Rodzaje butów wspinaczkowych – jakie wybrać na początek? – Maciej Bedrejczuk – Kursy i szkolenia wspinaczkowe