Buty wspinaczkowe są jednym z najważniejszych elementów wyposażenia wspinacza. To one w bezpośredni sposób łączą stopę z rzeźbą skały lub chwytem na panelu. Od ich dopasowania i konstrukcji zależy precyzja stawania na stopniach, stabilność podczas wspinaczki oraz komfort w czasie długich dróg. Dobór odpowiedniego modelu nie jest jednak prosty, ponieważ buty wspinaczkowe różnią się wieloma cechami konstrukcyjnymi, a dodatkowo każda stopa ma inny kształt.
Stopień to miejsce dotknięcia ściany stopą (chwyt staje się stopniem, gdy postawimy na niego nogę)
W łatwym terenie na stopniach stajemy całą stopą. Gdy trudności wspinaczki rosną, stopnie są coraz mniejsze. Najczęściej obciążany jest czubek buta. Na bardzo małych stopniach jest to wewnętrzna strona przodu buta, tuż przy rancie. Czasem zewnętrzna strona. Pięta do stawania prawie nigdy, lecz dość często na trudnych wspinaczkach, do zahaczania nogi, nazywane jest to hak piętą. Podbicie prawie nigdy. Do stawania używana jest podeszwa. Sporadycznie używana jest też wierzchnia strona obuwia powyżej palców. Głównie na bardzo trudnych wspinaczkach, treningach, zawodach a także podczas wspinaczki w rysach. Producenci obuwia wspinaczkowego oferują modele butów pokryte gumą po wierzchniej stronie, czyli nie tylko na koniuszkach palców, ale także na śródstopiu.
Najczęściej wykorzystywane fragmenty buta w kontakcie z rzeźbą skały.
W terenie skalnym pozbawionym stopni można stawać dzięki sile tarcia, która powstaje w miejscu styku gumy ze skałą. Optymalnie, gdy jak największa powierzchnia podeszwy jest obciążana. Ważny jest kierunek nacisku, tak oby wygenerować jak największe tarcie oraz uniknąć poślizgu ciężaru wspartego na stopniu.
Zazwyczaj, zwłaszcza w terenie połogim, najlepiej, gdy środek ciężkości ciała ustawiony jest tuż nad punktem podparcia. Ruchy krótkie, spokojne. Trawersując płyty krzyżujemy nogi przed sobą a nie za sobą.[1]
[1] Z wyjątkiem połogu zbliżonego do pionu. W sytuacji, gdy pozbawiani jesteśmy dobrych chwytów przełożenie luźnej nogi przed obciążaną może sprawić, że środek ciężkości ciała niekorzystanie się przeniesie, dodatkowo ruch bioder odepchnie nas od ściany i odpadniemy. W sytuacji takiej optymalne jest przełożenie luźniej nogi za obciążaną nogą. Środek ciężkości ciała wciąż będzie tuż nad obciążaną nogą a przedkładana od tyłu noga, dodatkowo będzie dociskać nogę do stopnia- Technika zwana Flagą
Rodzaje butów wspinaczkowych
Dobór odpowiednich butów wspinaczkowych ma duży wpływ na efektywne wykorzystywanie stopni. Różnią się one przede wszystkim:
• rozmiarem,
• asymetrią,
• stopniem ugięcia podeszwy,
• elastycznością,
• wysokością cholewki (do kostki lub powyżej),
• systemem zapięcia,
• rodzajem gumy,
• szerokością, głębokością i wysokością podbicia.
Wielość cech, które różnicują buty, sprawia, że dobór idealnego modelu nie jest łatwy. Dobrzy wspinacze często posiadają kilka par różnych modeli, przeznaczonych na odmienny charakter wspinaczki. To, co dla jednego wspinacza jest idealne, dla drugiego wcale takie być nie musi. Różnimy się nie tylko rozmiarem stopy, ale także jej kształtem (u Europejczyków: stopa egipska ~70%, grecka ~20%, rzymska ~10% populacji) oraz wysokością podbicia (płaskie, neutralne, wysokie). Do tego dochodzą mniej typowe kształty stóp (celtycka, germańska, orientalna, afrykańska, aborygeńska, norweska, mongolska) oraz różne deformacje stóp (szpotawość, koślawość itd.). Ta różnorodność sprawia, że gdy wspinacz dobierze odpowiedni dla siebie model butów, często korzysta z niego przez długi czas.
Rodzaje stóp u człowieka
-
Egipska – palce maleją stopniowo od dużego do małego
-
Rzymska – pierwsze trzy palce prawie równe
-
Grecka – drugi palec najdłuższy
-
Germańska – pierwszy najdłuższy, potem prawie równe trzy
-
Celtycka – drugi palec najdłuższy, pierwszy trochę krótszy, reszta maleje
-
Orientalna – pierwszy bardzo długi, potem wyraźny spadek długości palców
-
Afrykańska – pierwszy i drugi palec podobnej długości, pozostałe szybko maleją
-
Aborygeńska – pierwszy i drugi długie, pozostałe wyraźnie krótsze
-
Norweska – drugi najdłuższy, trzeci prawie taki sam
-
Mongolska – trzy pierwsze bardzo podobne, pozostałe krótkie
Jakie dobrać buty dla początkującego wspinacza?
Im ktoś dłużej trenuje, staje się coraz mocniejszy i próbuje coraz bardziej zróżnicowanych dróg, tym trudniej dobrać mu odpowiednie buty. Oczekiwania rosną i coraz trudniej podjąć idealną decyzję.
Najprościej mają początkujący wspinacze. Gdy ktoś dopiero zaczyna, zazwyczaj nie staje jeszcze na mikrostopniach, nie klinuje palców w rysach ani nie stosuje zaawansowanych technik pracy nóg, ponieważ dopiero uczy się podstawowych ruchów, a ręce nie są jeszcze na tyle mocne, by pojawiła się potrzeba bardzo precyzyjnego wykorzystywania butów. Dlatego wybór jest stosunkowo prosty.
Buty dla początkującego powinny być lekko dopasowane i na tyle wygodne, aby można było bez bólu stać w nich komfortowo przez kilkadziesiąt minut. Palce wewnątrz buta nie powinny przesuwać się na boki, co zapewnia subtelne dopasowanie. Nie może być luzów pomiędzy palcami a ściankami buta, a palce nie powinny być ugięte. Najlepiej mierzyć buty para po parze, aż znajdzie się takie, które są ciasne i dobrze dopasowane, ale nadal komfortowe. Powinno się mieć wrażenie, że są skrojone pod stopę i nie wymuszają nienaturalnych pozycji palców.
Cechy różnicujące buty wspinaczkowe
Rozmiar
Buty wspinaczkowe – rozmiar, stopień dopasowania
Rozmiar służy do określenia wielkości obuwia. Wzorowany jest na standardowych rozmiarach butów, jednak nie należy kierować się nim wyłącznie przy wyborze. Każdorazowo buty należy mierzyć. But całym obwodem musi stykać się ze stopą, bez jakichkolwiek luźnych przestrzeni. Stopień dopasowania określa się poprzez ucisk oraz ułożenie palców wewnątrz buta.
Rozróżnia się trzy stopnie dopasowania:
Wygodne – palce wyprostowane, dotykają końca buta. Stopa leży w nich ciasno, lecz nie ma żadnego dyskomfortu. Przy stawaniu na niewielkich stopniach palce nieznacznie się podwijają. Rozmiar dobry dla początkujących, na długie wspinaczki oraz do rys z klinowaniem palców.
Ciasne – palce są podwinięte. Umożliwiają precyzję na małych stopniach. Po skończonej wspinaczce buty są zazwyczaj zdejmowane, aby uzyskać komfort.
Bardzo ciasne – palce podwinięte tak bardzo, że trudno założyć but. Przy pierwszym użyciu często powodują ból. Czasem zakłada się je z pomocą cienkich plastikowych worków, aby ułatwić wsunięcie stopy. Umożliwiają wspinaczkę na mikrostopniach. Stopa jest maksymalnie skrępowana. Buty tylko dla bardzo doświadczonych wspinaczy, stosowane w wyjątkowych sytuacjach. Obecnie coraz częściej odchodzi się od użytkowania tego typu obuwia.
Asymetria
Buty wspinaczkowe asymetria
Asymetria to stopień, w jakim przód buta jest zakrzywiony w stronę dużego palca. Innymi słowy, oś buta nie biegnie prosto przez środek stopy, lecz kieruje się ku dużemu palcowi.
Podczas wspinaczki większość nacisku na stopień przenoszona jest właśnie przez duży palec. Konstrukcja asymetryczna skupia siłę stopy w jednym punkcie – na czubku buta – co pozwala:
• precyzyjniej stawać na bardzo małych stopniach
• lepiej kontrolować nacisk na krawędziach
• zwiększyć siłę nacisku na skałę
Stopnie asymetrii
Mała asymetria
But jest prawie prosty i wygodny. Stosowany głównie w butach dla początkujących oraz na długie drogi.
Średnia asymetria
Zapewnia kompromis między wygodą a precyzją. Często używana w butach do wspinaczki sportowej.
Duża asymetria
Przód buta jest mocno skierowany w stronę dużego palca. Taki but daje dużą precyzję na małych stopniach, ale jest mniej wygodny.
Profil ugięcia podeszwy
Profil ugięcia podeszwy określa, jak bardzo but jest wygięty w dół.
Neutralny (płaski) – najwygodniejszy profil buta. Dobry dla początkujących, na drogi całodzienne (wielowyciągi), do wspinaczki w rysach, na drogi pionowe i płytowe.
Średni (umiarkowany) – wszechstronny profil buta, najbardziej uniwersalny. Dobry na drogi przewieszone, wymagające większej precyzji na krawędziach (małe stopnie), a jednocześnie nie ograniczający w innym terenie.
Agresywny – najbardziej precyzyjny profil buta. Do stawania na mikrostopniach oraz trudnych haczeń pięty i przodu buta. Najmniej wygodny typ obuwia. Dobry dla osób z wysokim podbiciem stopy.
Elastyczność
Elastyczność buta występuje w różnych wariantach – od miękkich po bardzo sztywne. Stopień sztywności można sprawdzić, zginając but. Elastyczność wynika z konstrukcji podeszwy, kroju oraz napięcia materiałów.
Buty bardzo sztywne zapewniają najlepsze wsparcie dla stóp podczas wspinaczki po mikrostopniach oraz w rysach, gdzie klinowanie palców jest stabilniejsze i mniej bolesne. Miękkie buty sprawdzają się natomiast tam, gdzie wymagane jest dobre czucie skały, np. w terenie tarciowym.
Elastyczność buta, choć łatwa do sprawdzenia w dłoni, po założeniu staje się parametrem subiektywnym. Na przykład miękki but (np. Scarpa Drago) o agresywnym profilu i dużej asymetrii, po bardzo ciasnym dopasowaniu może sprawiać wrażenie buta sztywnego. Z kolei twarda Miura dopasowana luźniej może sprawiać wrażenie buta miękkiego.
But do kostki lub powyżej
Buty wspinaczkowe do kostki, powyżej i ochraniacze kostki
Większość modeli to buty niskie (do kostki), które zapewniają maksymalną ruchomość w stawie skokowym. Występują też modele powyżej kostki (buty wysokie). Są one popularne podczas wspinaczki wielowyciągowej oraz w rysach. Zapewniają lepszą ochronę termiczną w niskich temperaturach oraz chronią kostki przed otarciami podczas klinowania stóp w rysach czy pokonywania kominów.
System zapięcia
Występują trzy rodzaje zapięć:
Buty sznurowane – zapewniają największy zakres regulacji dopasowania. Ich wadą jest dłuższy czas zakładania.
Buty na rzepy – obecnie najpopularniejszy system. Szybki w zakładaniu i zdejmowaniu.
Buty wsuwane (slippery) – najszybsze w użyciu. Wymagają jednak bardzo dobrego dopasowania, ponieważ po rozbiciu mogą stać się zbyt luźne.
Rodzaje gumy
Buty wspinaczkowe na przednim rancie mają gumę o grubości około 3–4 mm. W innych miejscach może być ona nieco cieńsza.
Im guma jest cieńsza i bardziej miękka:
-
tym lepsze czucie skały,
-
ale szybciej się zużywa
-
i trudniej ustać na bardzo małych stopniach.
Im guma jest grubsza i twardsza:
-
tym łatwiej utrzymać się na mikrostopniach,
-
ale czucie skały jest gorsze,
-
natomiast buty zużywają się wolniej.
Szerokość, głębokość i wysokość podbicia
Kształt ogólny obuwia wspinaczkowego powinien być szczególnie brany pod uwagę przez osoby o nietypowym kształcie stopy. Parametry te częściowo wynikają z asymetrii, profilu i elastyczności, lecz nie zawsze.
Większość obuwia wspinaczkowego projektowana jest z myślą o najczęściej występującej w Europie stopie egipskiej, choć istnieją także modele przewidziane dla innych kształtów stóp (np. Scarpa Mid dla układu palców typu greckiego).
Osoby o nietypowym kształcie stopy mogą zupełnie nie tolerować butów asymetrycznych lub odwrotnie – tylko w takich czuć się komfortowo. Buty mają ułatwiać wspinaczkę i nie powinny powodować ciągłego bólu, ponieważ będzie on utrudniał rozwój umiejętności wspinaczkowych. Dobrze dobrane obuwie będzie sprzymierzeńcem wspinacza, natomiast źle dobrane może stać się hamulcem w rozwoju.
Każde buty wymagają czasu, aby się do nich przyzwyczaić i nauczyć się im ufać. Muszą dopasować się do stopy, jednak nie każdy model będzie odpowiedni. Jeśli po wielu treningach buty wciąż powodują silny dyskomfort, warto rozważyć zmianę modelu.
Podsumowanie
Dobór butów wspinaczkowych jest procesem indywidualnym i zależy zarówno od budowy stopy, jak i stylu wspinania oraz poziomu zaawansowania wspinacza. Nie istnieje jeden uniwersalny model idealny dla wszystkich. Kluczowe jest znalezienie kompromisu między precyzją a komfortem oraz dobranie obuwia odpowiedniego do planowanego rodzaju wspinaczki. Dobrze dopasowane buty pozwalają efektywnie wykorzystywać stopnie, zwiększają pewność ruchów i w znaczący sposób wpływają na rozwój techniki wspinaczkowej.
