Osadzanie kości mechanicznych

Poprawne osadzanie kości mechanicznych jest jedną z najważniejszych umiejętności we wspinaczce tradowej. Nawet najlepszy cam nie zapewni bezpieczeństwa, jeśli zostanie źle osadzony w rysie.

Camy dzięki swojej budowie i mechanicznej zasadzie działania obsługują szeroki zakres rys, zagłębień i dziur.

Każdy producent powinien uzyskać CE i EN 12276. Camy muszą zostać przetestowane w zakresie spełniania minimalnych wymagań normy (nie każdy cam posiada potwierdzenie spełniania normy EN).

Camy muszą mieć podany zakres pracy, czyli ile maksymalnie można złożyć krzywki i ile maksymalnie się one rozwierają. Producenci podają tę informację w karcie produktu i instrukcji jako zakres.

Jednakże nie jest to prawdziwy zakres pracy. Kości mechaniczne optymalnie pracują w środku tego zakresu i w większości modeli efektywny zakres pracy zaczyna się od ¼ i kończy w okolicach ¾ pełnego zakresu pracy cama.

Występują wyjątki, np. model Supercam Metoliusa świetnie pracuje w dolnym zakresie dzięki możliwości pracy klinowej, a także Angel Cam Alternative Current, który dzięki nietypowej budowie producent podaje, że maksymalny efektywny zakres pracy zbliżony jest do maksymalnych normowych parametrów.

Instrukcja użycia camów – podstawy osadzania

Poniższa instrukcja powstała z wykorzystaniem instrukcji dla Camalot C4 Black Diamond, choć dla większości camów sposób użycia będzie niemal identyczny. Każdorazowo należy jednak uważnie przeczytać instrukcję producenta. W poniżesz instrukcji jest wybór podstawowych informacji.

Różnią się one od siebie, a ponadto producenci stale usprawniają swoje produkty i wprowadzają zmiany związane ze sposobem używania camów.

Rodzaje rys i warunki, w których pracują camy

Camy pracują w szerokim zakresie rys:
pionowych, poziomych, skośnych, równoległych, zwężających się oraz lekko rozwartych.

Powinny być osadzane w rysach o gładkich ścianach.

W przypadku wspinaczki w rejonach o bardzo porowatej powierzchni skały, np. Polska Jura, której skała dodatkowo charakteryzuje się niskim tarciem powierzchniowym, zalecanym produktem są TotemCam.

Budowa tych camów jest przewidziana pod bardziej miękką skałę – mają możliwość pracy przy nierównym rozstawie i ułożeniu krzywek.

Jak prawidłowo osadzić cama – krok po kroku

Sprężynowy mechanizm rozwarcia krzywek ułatwia i przyspiesza prawidłowe osadzenie. Wszystkie krzywki powinny dotykać skały.

Dobierz rozmiar cama, który odpowiada wielkości rysy w środkowym zakresie pracy (nr 1 i 2 na rysunku obok).

Cam nie powinien być zakładany w maksymalnych zakresach:

• krzywki maksymalnie ściśnięte (nr 3),
• ani maksymalnie rozwarte (nr 4 – niebezpieczne).

Wyjątki (np. wapień o niskim tarciu lub specyficzne sytuacje geometryczne) są skrajnymi przypadkami i mogą nie zadziałać, dlatego należy ich unikać.

Procedura osadzania kości mechanicznych

1. Złap cama pomiędzy kciukiem a palcami (nr 1)
2. Ściągnij cięgło w pobliże kciuka (nr 2)
3. Włóż ściśniętego cama do rysy (nr 3)
4. Ustaw go tak, aby taśma była skierowana w kierunku planowanego obciążenia (nr 4)
5. Sprawdź wizualnie zakres pracy i energicznie pociągnij za taśmę (nr 5)

W taśmę asekuracyjną wpinamy ekspres (nr 6), do którego wpinamy linę.

Dopuszczalne jest zapięcie liny bezpośrednio karabinkiem (nr 7), jednak tylko w prostym przebiegu liny.

W przypadku przełamań lub trawersu taki sposób może spowodować obrót cama (nr 8) i jego wypadnięcie.

Może to prowadzić do:

• nierównomiernego obciążenia krzywek
• powstania sił łamiących
• uszkodzenia sprzętu
• zawiedzenia punktu asekuracyjnego

⚠️ Niewskazane sposoby osadzania camów we wspinaczce tradowej

👉 Prawidłowe osadzanie kości mechanicznych (camów) ma kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa. Poniższe przykłady przedstawiają sytuacje dopuszczalne, ale niezalecane, które mogą prowadzić do osłabienia punktu asekuracyjnego lub jego całkowitego zawiedzenia.

a. Pasywne osadzanie camów 

Pasywny sposób osadzania camów (rysunek nr 9) dopuszczalny jest przez producentów kości mechanicznych dwuosiowych i niektórych modeli jednoosiowych (omówienie modeli w dalszej części).

Camalot (BD) dopuszcza takie użycie i podaje taką samą wytrzymałość cama, co przy użyciu rozprężnym (mimośrodowym).

Przy takim użyciu należy jednak mieć absolutną pewność, że cam nie wyskoczy podczas ruchów dopiętej liny.

Działa on wtedy na zasadzie kotwicy okrętowej. Jeśli wszystkie zęby (krzywki) będą zahaczone (np. duże zagłębienie, w które wsadzony jest cam), w momencie wystąpienia obciążenia kość zadziała.

Gdy krzywki jednej ze stron spadną lub zsuną się, punkt wypadnie. Warto mieć to na uwadze.

Najlepiej unikać takiego osadzania, ponieważ może zawieść. Wielokierunkowość camów wtedy zazwyczaj już nie występuje.

Jest to bezpieczny sposób tylko w sytuacji, gdy cam jest bardzo duży i leży w zagłębieniu, z którego nie może wypaść.

👉 W praktyce wspinaczkowej jest to rozwiązanie awaryjne, a nie standardowa technika osadzania camów.

b. Nieprawidłowy kierunek założenia cama

Kierunek założenia cama jest niezgodny z kierunkiem spodziewanego wystąpienia sił (nr 10). Jest to dopuszczalny sposób instalacji, ale niezalecany.

Wprawdzie większość camów ma giętki trzon nośny (z wyjątkiem starych kości mechanicznych ze sztywnym płaskownikiem), który wygnie się w stronę działania sił, jednak na krzywki będą działać siły skrętne, które mogą uszkodzić lub zniszczyć cama.

Używać w ten sposób tylko wtedy, gdy jest to jedyny możliwy sposób osadzenia, a punkt jest niezbędny dla bezpieczeństwa.

Czasem rzeźba wewnątrz rysy umożliwia osadzenie cama tylko w jeden sposób – w takich przypadkach należy mieć świadomość ryzyka.

Generalnie należy unikać takiego ustawienia.

Przy niektórych camach, zwłaszcza TotemCam, taki sposób osadzenia jest praktycznie gwarancją zniszczenia sprzętu w momencie wystąpienia większego obciążenia.

👉 Kierunek działania sił jest jednym z najważniejszych czynników wpływających na skuteczność asekuracji.

c. Instalacja cama przy działaniu sił łamiących

Instalacja cama, gdy działają na niego siły łamiące (nr 11), powinna być unikana.

Podobnie jak w sytuacji powyżej, cięgło nośne może ulec uszkodzeniu.

Unikać takich sytuacji, jeśli tylko jest to możliwe.

Camy ze sztywnymi cięgłami najprawdopodobniej w takiej sytuacji zostaną uszkodzone lub zniszczone.

Starego typu camy z cięgłem z pręta aluminiowego z całą pewnością pękną przy działaniu sił większych niż statyczne obciążenie i zawiodą.

👉 Obciążenia boczne i łamiące są jedną z głównych przyczyn uszkodzeń sprzętu wspinaczkowego.

d. Skracanie przypięcia asekuracji

Skracanie przypięcia asekuracji poprzez zapięcie karabinka nie do taśmy zintegrowanej z camem, lecz bezpośrednio do kolucha, gdzie zainstalowana jest ta taśma, jest stanowczo niewskazane.

Korzyści przy wspinaczce klasycznej – żadne (ok. 10 cm krótszy ewentualny lot).

Spada o ok. 2 kN wytrzymałość cama (BD) i prawdopodobne jest trwałe odkształcenie kolucha.

Dopuszczalne przy wspinaczce hakowej, gdzie każdy centymetr wyżej ma znaczenie.

Przy wspinaczce klasycznej jest to rozwiązanie zupełnie bezwartościowe i zwiększające ryzyko.

👉 Prawidłowe wpięcie ekspresa ma bezpośredni wpływ na pracę i bezpieczeństwo punktu asekuracyjnego.

e. Mokra skała i niskie tarcie powierzchniowe

Osadzanie w wilgotne, mokre miejsca lub gdy punkt narażony jest na działanie wody jest dopuszczalne.

Jednak krzywki działają na zasadzie tarcia o skałę pod obciążeniem.

Spadek przyczepności powierzchni, w której zainstalowany jest punkt, zwiększa prawdopodobieństwo wyślizgnięcia się przelotu.

Identyczna sytuacja dotyczy skały o małym tarciu powierzchniowym (np. Polska Jura).

Punkty takie, gdy rysa delikatnie się rozwiera, z pewnością zawiodą.

Gdy jest równoległa – prawdopodobnie także.

Tylko gdy rysa zwęża się w kierunku planowanego obciążenia, istnieje szansa, że punkt nie zawiedzie w mokrej (śliskiej) skale.

👉 Warunki skały (tarcie, wilgotność) mają kluczowy wpływ na skuteczność działania camów.

❌ Niedopuszczalne miejsca i sposoby instalacji kości mechanicznych (camów)

👉 Poniższe błędy należą do najczęstszych przy używaniu camów i mogą prowadzić do wypadnięcia punktu asekuracyjnego lub uszkodzenia sprzętu.

Nierównomierne ułożenie krzywek

Nierównomierne ułożenie krzywek to jeden z podstawowych błędów przy osadzaniu camów.

Krzywki każdej strony powinny być proporcjonalnie ułożone. Cam z nierównomiernie ułożonymi krzywkami kiepsko siedzi w rysie.

Ruchy liny wysuwają go, a obciążony upadkiem prawdopodobnie wypadnie.

👉 Stabilność osadzenia cama zależy bezpośrednio od równomiernej pracy wszystkich krzywek.

Nie wszystkie krzywki pracują

Optymalnie, gdy wszystkie krzywki są równomiernie ułożone i każda z nich zapiera się o ściany rysy powierzchnią pracującą.

Sytuacja, gdy jedna krzywka nie pracuje i jest zupełnie rozwarta, sprawia, że pod obciążeniem taki cam może łatwo wypaść lub ulec uszkodzeniu.

(Dopuszczalny sposób instalacji przy Totem Cam, omówienie w artykule dotyczącym tego modelu).

👉 Każda niepracująca krzywka znacząco obniża skuteczność punktu asekuracyjnego.

Nieprawidłowe pasywne osadzenie cama

Niektóre camy mają możliwość osadzenia pasywnego z całkowicie rozwartymi krzywkami.

Jeśli dany model ma dopuszczoną taką instalację, nie oznacza to, że można go używać jak klasycznych kości i klinować za końcówki krzywek.

Cam tak osadzony, z uwagi na ruchomość osi w krzywkach, po obciążeniu trzonu przekręci się i wypadnie.

👉 Cam nie jest kością – jego konstrukcja wymaga pracy krzywek, a nie klinowania samych koniuszków krzywek.

Osadzanie w niestabilnej skale (rumosz, pęknięcia, igły)

Osadzanie w rumoszu skalnym oraz za odpękniętą skałę (igły, zęby skalne) jest bardzo niebezpieczne.

Cam w momencie przyjęcia obciążenia powoduje, że krzywki rozpierają się na boki.

Jeśli skała po bokach jest niestabilna, cam może:

• wypaść przy zbliżeniu do maksymalnego rozwarcia
• spowodować oberwanie skały

Obryw skały w kierunku wspinacza i liny może być szalenie niebezpieczny.

👉 Jakość skały jest tak samo ważna jak poprawny montaż.

Osadzanie w zalodzonej lub ośnieżonej rysie

Krzywki potrzebują tarcia powierzchniowego, aby mogły skutecznie pracować.

Gdy powierzchnia jest śliska (lód, śnieg), cam wysunie się i nie zadziała.

Najczęściej pomaga kilkukrotne poruszenie camem przód–tył, aby krzywki wykruszyły lód lub śnieg i zaparły się o skałę.

Bywa również, że wspinacze zdejmują rękawiczki i ciepłem palców,  dłoni, topią lód w rysie, aby móc osadzić pewny punkt.

👉 Warunki zimowe znacząco obniżają skuteczność camów i wymagają dodatkowej uwagi.

Nieprawidłowe zapięcie karabinka

Producenci przewidują zapinanie karabinka w taśmę asekuracyjną.

Czasem dopuszczają wpięcie w pętlę, za którą założona jest taśma (Camalot dopuszcza, informując o spadku wytrzymałości o ok. 2 kN).

Nie wolno jednak zapinać w małe taśmy ponad zszyciem.

Testy (how2not.com) wykazały, że taka taśma pruje się już przy ok. 4 kN działających sił.

👉 Nieprawidłowe wpięcie karabinka może prowadzić do całkowitego zerwania punktu asekuracyjnego.

❓ FAQ – kości mechaniczne (camy wspinaczkowe)

Jak działają kości mechaniczne (camy)?

Kości mechaniczne działają na zasadzie mimośrodu (krzywki), który powoduje, że wraz ze wzrostem obciążenia zwiększa się siła docisku do ścian rysy. Dzięki temu prawidłowo osadzony cam blokuje się w rysie i nie wysuwa, pod warunkiem odpowiedniego zakresu pracy i właściwego kierunku obciążenia.

Jak poprawnie osadzić cama w rysie?

Cama należy osadzić w środkowym zakresie pracy (ok. 25–75%), tak aby wszystkie krzywki miały kontakt ze skałą.

Po osadzeniu należy:

• ustawić go w kierunku przewidywanego obciążenia
• sprawdzić wizualnie jego położenie
• energicznie pociągnąć za taśmę (test osadzenia)

👉 Prawidłowe osadzenie to podstawa skutecznej asekuracji w rysach skalnych.

Czy można używać camów w każdej rysie?

Nie. Camy najlepiej działają w rysach:

• równoległych
• lekko zwężających się
• o odpowiednim tarciu powierzchniowym

Gorzej sprawdzają się w:

• mokrej lub śliskiej skale
• bardzo porowatej skale (np. Jura)
• niestabilnych formacjach

Jakie są najczęstsze błędy przy używaniu camów?

Najczęstsze błędy to:

• nierównomierne ułożenie krzywek
• osadzanie poza optymalnym zakresem pracy
• zły kierunek obciążenia
• nieprawidłowe wpięcie karabinka
• osadzanie w słabej lub śliskiej skale

👉 Błędy te mogą prowadzić do wypadnięcia punktu asekuracyjnego.

Czy cam może wypaść z rysy?

Tak. Nawet dobrze wyglądający punkt może wypaść, jeśli:

• rysa się rozszerza
• skała ma niskie tarcie
• cam jest źle ustawiony względem kierunku sił
• lina powoduje jego przesuwanie

👉 Dlatego zawsze należy sprawdzić osadzenie i kierunek pracy.

Czy można używać cama pasywnie jak kości?

Tylko w wybranych sytuacjach i modelach.

Choć niektóre camy dopuszczają takie użycie, nie jest to standardowa metoda asekuracji. W większości przypadków cam powinien pracować jako urządzenie rozprężne.

Dlaczego camy nie działają w mokrej skale?

Camy opierają swoje działanie na tarciu między krzywkami a skałą.

Woda lub lód zmniejszają tarcie, co może doprowadzić do wyślizgnięcia się punktu asekuracyjnego.

Czy każdy cam spełnia normy bezpieczeństwa?

Nie każdy.

Większość renomowanych producentów spełnia normy CE i EN 12276, jednak zdarzają się modele bez pełnej certyfikacji.

👉 Zawsze warto sprawdzić dokumentację producenta przed użyciem.

Jaki zakres pracy cama jest najbezpieczniejszy?

Najbezpieczniejszy jest środkowy zakres pracy (ok. 25–75%).

Skrajne pozycje:

• maksymalne ściśnięcie
• maksymalne rozwarcie

👉 znacząco obniżają skuteczność i bezpieczeństwo.

Czy warto używać camów zamiast kości klinowych?

Camy i kości klinowe uzupełniają się, a nie zastępują.

Camy są lepsze w rysach równoległych i szerokich, natomiast kości sprawdzają się lepiej w rysach zwężających się.

👉 Najlepszym rozwiązaniem jest używanie obu typów asekuracji.

Jak dobrać rozmiar cama do rysy?

Rozmiar cama powinien odpowiadać szerokości rysy tak, aby pracował w optymalnym zakresie (ok. 25–75%).

Zbyt mały cam (maksymalnie rozparty) oraz zbyt duży (maksymalnie ściśnięty) są znacznie mniej bezpieczne.

👉 Dobór rozmiaru to jedna z kluczowych umiejętności we wspinaczce tradowej.

Czy camy są bezpieczne?

Tak, pod warunkiem że są:

• prawidłowo osadzone
• używane zgodnie z instrukcją
• dobrane do warunków skały

Źle osadzony cam może jednak wypaść nawet przy niewielkim obciążeniu.

Dlaczego cam wypada z rysy?

Najczęstsze przyczyny to:

• zły zakres pracy (za bardzo otwarty lub zamknięty)
• nierównomierne ułożenie krzywek
• zmiana kierunku obciążenia
• ruchy liny powodujące „chodzenie” cama
• niskie tarcie skały lub wilgoć

👉 Nawet drobny błąd może spowodować utratę punktu asekuracyjnego.

Czy cam działa w każdej skale?

Nie.

Camy najlepiej działają w skałach o dobrym tarciu powierzchniowym i stabilnej strukturze.

Problematyczne są:

• mokra skała
• lód i śnieg
• bardzo gładkie lub kruche formacje

👉 Warunki skały mają bezpośredni wpływ na skuteczność działania camów.

Czy można używać camów w mokrej skale?

Jest to możliwe, ale znacznie mniej bezpieczne.

Woda zmniejsza tarcie między krzywkami a skałą, co zwiększa ryzyko wyślizgnięcia się punktu asekuracyjnego.

👉 W takich warunkach należy zachować szczególną ostrożność lub stosować alternatywne formy asekuracji.

Czy cam może się przesuwać w rysie?

Tak.

Ruchy liny mogą powodować tzw. „chodzenie cama”, czyli jego stopniowe przemieszczanie się w głąb rysy lub w kierunku mniej korzystnego ustawienia.

👉 Dlatego często stosuje się wydłużenie punktu (ekspres, taśma), aby ograniczyć ten efekt.

Czy można używać cama jak kości klinowej?

W większości przypadków nie.

Choć niektóre modele dopuszczają pasywne osadzenie, camy są projektowane do pracy rozprężnej (mimośrodowej).

👉 Używanie ich jak klasycznych kości zwiększa ryzyko wypadnięcia.

Jak sprawdzić czy cam jest dobrze osadzony?

Dobry punkt powinien:

• pracować w środkowym zakresie
• mieć wszystkie krzywki w kontakcie ze skałą
• być ustawiony w kierunku obciążenia

Na końcu należy wykonać test pociągnięcia (tzw. bounce test).

👉 Jeśli cam się przesuwa lub zmienia pozycję – należy go poprawić.

Jakie są najczęstsze błędy przy używaniu camów?

Do najczęstszych należą:

• złe ustawienie względem kierunku sił
• nierównomierne ułożenie krzywek
• użycie w złym zakresie pracy
• osadzanie w słabej skale
• błędne wpięcie karabinka

👉 Eliminacja tych błędów znacząco zwiększa bezpieczeństwo wspinaczki.

📚 Uwagi końcowe i bezpieczeństwo

Artykuł na podstawie instrukcji dla:
Black Diamond Camalot C4, DMM Dragon oraz Rock Empire.

Dla innych camów wytyczne mogą być inne.

Niniejsza instrukcja stanowi wybór informacji i nie zawiera wszystkich zaleceń producentów.

👉 Czytaj uważnie instrukcje sprzętu, którego używasz – od tego zależy Twoje życie !!!

 Poczytaj więcej

Czytaj więcej: Budowa kości mechanicznych – jak działają camy wspinaczkowe

Czytaj więcej: Jak powstały kości mechaniczne? Historia camów

Czytaj więcej: Normy, kości mechaniczne (camy) – UIAA 125 i EN 12276

Czytaj więcej: Kości mechaniczne – przegląd modeli i producentów

Czytaj więcej: Konserwacja kości mechanicznych – czyszczenie i kontrola camów

Czytaj więcej: Normy, kości mechaniczne (camy) – UIAA 125 i EN 12276