Kości wspinaczkowe. Budowa, rodzaje, historia.

Kości wspinaczkowe

Klinowe kości wspinaczkowe, to narzędzia asekuracyjne, stosowane we wspinaczce tradycyjnej. Są stosunkowo lekkie, wytrzymałe i tanie. Stanowią element podstawowego wyposażenia wspinacza Tradowego (jeden z elementów wyposażenia nazywanego Tradowy Zestaw Standardowy)

Kość działa jako narzędzie asekuracyjne, ponieważ klinuje się w zwężającej się rysie. Z tego powodu ma trapezowaty kształt, który swoim wyglądem przypomina klin. Im większa jest powierzchnia pracująca, która ulega zaklinowaniu, tym większe siły tarcia powstają, a kość stabilniej siedzi w rysie.

Budowa kości klinowej

Kości (w krajach anglosaskich określane jako nuts, rocks lub stoppers) to metalowe kliny o trapezowatym kształcie. Najczęściej głowica wykonana jest z aluminium. Występują również wersje wykonane z bardziej twardego materiału, jakim jest mosiądz lub brąz.

Kość składa się z głowicy (klin, główka, kostka). Różne określenia bywają stosowane, nie ma jednolitego nazewnictwa w Polskim języku wspinaczkowym. Jest to sześciokątna kostka, której 4 boczne ścianki o różnym rozstawie i kształcie, zwężają się w dolnej części. Ścianki te, służą do klinowania w rysie. Przez głowicę przechodzą otwory przeprowadzające cięgło (Trzon) Jest to wielosplotowa stalowa linka, najczęściej ze stali nierdzewnej, z uwagi na jej dużą trwałość i wytrzymałość. Przenosi siłę pomiędzy zaklinowaną głowicą a karabinkiem/stanowiskiem. Pozwala na ustawianie kości w rysie i manipulowanie jej położeniem w tracie zakładania. Cięgło, tworzy na końcu pętlę do zapinania asekuracji. Przed tą pętlą jest zacisk (tuleja zaciskowa, zakucie), który utrzymuje pętlę w zamkniętym obwodzie. Na zacisku często jest podana nazwa modelu, numer rozmiaru, kolor rozmiaru, nazwa producenta (logotyp), wytrzymałość minimalna w kiloniutonach (kN), spełniane certyfikaty, numer serii.

Trapezowy kształt klina oraz szeroki zakres rozmiarów umożliwiają asekurację w rysach o szerokości od około 3,2 do 50 mm. Rysy te muszą zwężać się w kierunku działania sił lub być kieszenią, gdzie kość po przesunięciu do zwężenia, blokuje się i nie wypada. Równoległe rysy zupełnie do tego typu asekuracji nie nadają się

Kształt i rodzaje kości klinowych

Patrząc na kości z boku, wszystkie mają kształt trapezu. Górna część głowicy jest najszersza i stopniowo zwęża się w stronę pętli do wpinania asekuracji. Boczne ścianki czasem mają wgłębienia, otwory, wypustki. Celem jest zmniejszenie wagi oraz sprawienie, że ewentualne nierówności skały, wystające kamyki, wypustki itd. będą dodatkowo klinować się w tych wgłębieniach. Dzięki czemu głowica oprócz wklinowania będzie dodatkowo zblokowana

Jest 3 rodzaje kości wspinaczkowych[1]. Rozróżniamy je spoglądając od góry na kość. W zależności jak boczne przeciwstawne względem siebie ścianki kości się układają, dzielimy je na:

• kości klasyczne
• kości offsetowe
• kości hybrydowe

W kościach klasycznych przeciwstawne ścianki głowicy są względem siebie symetryczne i leżą w równoległych płaszczyznach. Z góry przypominają one kwadrat lub prostokąt. Współcześnie producenci coraz częściej odchodzą od idealnie kwadratowych lub prostokątnych kształtów. Przeciwstawne ścianki bywają asymetryczne. Jedna może być delikatnie wypukła, a druga wklęsła. Jeżeli jednak przeciwstawne ścianki nadal leżą w równoległych płaszczyznach, takie kości wciąż zalicza się do kości klasycznych.

Kości offsetowe przeznaczone są do rys, w których przeciwstawne ściany skały nie leżą na równoległych względem siebie płaszczyznach. Pierwszym wyróżnikiem takich kości są boczne ścianki głowicy, które do siebie przylegają. Nie ma pomiędzy nimi kątów prostych, charakterystycznych dla kości klasycznych (nie wszystkich). Drugim wyróżnikiem, najważniejszym, są przeciwstawne płaszczyzny bocznych ścianek. Nigdy nie są względem siebie równoległe.

Kości hybrydowe. Nowością ostatnich lat jest produkowanie kości pół offsetowych i pół klasycznych. Kość taka od góry wygląda jak trapez. Dwie przeciwstawne ścianki leżą względem siebie równolegle a kolejna para przeciwstawnych ścianek już nie jest równoległa. Jedni producencie nie określają takich kości, jaki to rodzaj (DMM – Halfnut) a inni wprost piszą, że są to kości w połowie offsetowe (Kouba – Top) Gdy tymczasem Metolius w ten sposób skonstruowany model nazywa Superlight Offset Rock. Kość bezdyskusyjnie uznaje się za offsetową, gdy żadne przeciwstawne ścianki nie są względem siebie równoległe. Celem ujednolicenia nazywam to kości hybrydowe.  Prawdopodobnie w przyszłości będzie to najbardziej popularny rodzaj kości wspinaczkowych. Model Wallnut DMM, najbardziej uznane kości wspinaczkowe. Obecnie produkowana seria, choć wciąż nazywana jest jako kość klasyczna, to jednak gdy spojrzeć od góry, boczne ścianki dwóch przeciwstawnych względem siebie stron są w niewielkim stopniu ugięte i nie leżą na równoległych płaszczyznach  – to kość hybrydowa.

Pojawia się jeszcze w środowisku wspinaczkowym określenie Mikro kostki. Są to po prostu małe kości. Określenie to jest umowne. Najmniejsze rozmiary kości to mikro kostki. Lecz gdzie jest górna granica? Nie ma środowiskowego porozumienia w tej kwestii i nie ma oficjalnej wykładni dotyczącej rozstawów (zakresów) takich kości. Służą one głównie do przemieszczania się techniką hakową, w której unika się dynamicznych obciążeń. Dotyczy to oczywiście najmniejszych rozmiarów. Duże miko kostki mają stosunkowo sporą wytrzymałość, dochodzącą do 10 kN. Budowę mają klasyczną lub offsetową.

Mikro kostki (małe kości) bywają również wykorzystywane do budowy stanowisk. W sytuacji, gdy brak jest solidnych punktów asekuracyjnych, a stanowisko musi zostać zbudowane z małych kości. Montuje się wiele mikro kostek. Następnie, poprzez umiejętne zastosowanie taśm, rozkłada się obciążenie na wiele punktów. Jeżeli liczba punktów jest wystarczająca, a obciążenie rozłożone równomiernie, takie stanowisko może stać się pełnowartościowe i bezpieczne.

Mikro kostki, choć nie zapewniają solidnej ochrony przed ewentualnym odpadnięciem, umożliwiają skuteczne poruszanie się techniką hakową.

[1] W Polskim środowisku wyróżnia się kości klasyczne i offsetowe. Trzeci rodzaj kości hybrydowe jest to moja propozycja, której celem jest usystematyzowanie terminologii, która obecnie nie nadąża za zmianami związanymi z rozwojem sprzętu wspinaczkowego.

Materiały konstrukcyjne kości (Głowice)

Większość kości wykonana jest z aluminium. Materiału lekkiego, plastycznego i łatwego do formowania oraz w stosunku do wagi bardzo wytrzymałego. Kości z tego materiału łatwo rozpoznać. Te z kolorową głowicą i aluminiowe bez zabarwienia, to kości aluminiowe. Kości z innych materiałów nie są barwione zupełnie i mają kolor zbliżony do żółtego. Większość producentów nie zdradza dokładnie jakiego stopu aluminium używa poza Trango które pisze, że jest to stop aluminium 6061. W portalach branżowych pojawia się też informacja, że kości Wild Country Wallnut to stop 7075-T6. Generalnie dokładna informacja, to tajemnica produkcyjna. Większość kości dostępnych w sprzedaży ma barwioną głowicę w procesie anodowania, dla rozróżnienia różnych rozmiarów. Choć są też sety zupełnie nie barwione. Celem jest zmniejszenie kosztów produkcyjnych, a także spełnienie oczekiwań. Bywają wspinacze którzy wolą tego typu kości. Powłoka z farby powoduje gorsze tarcie powierzchniowe. Większość wspinaczy zupełnie jednak to ignoruje, wychodząc z założenia, że kość i tak ma być umieszczana w zwężającej się rysie wiec poślizg nie jest kłopotem. Wręcz przeciwnie ułatwia wsadzenie i wyciągnięcie kości a barwiona głowica ułatwia rozróżnianie rozmiarów. Obecnie modele kości nie anodowanych produkuje Kouba (dla siebie i dla Rock Empire model identyczny o tej samej nazwie u obu firm Alu nut) a także Wild Country model Classic Rock

Kolejny materiał stosowany w produkcji kości to mosiądz (stop miedzi z cynkiem w różnych proporcjach, co wpływa na jego parametry. Czasem także z niewielkimi dodatkami innych metali). Mosiądz z uwagi na większą twardość niż aluminium bywa stosowany w małych kościach. Celem jest osiągniecie większej wytrzymałości takiej kości. Mosiądz jest wysoce odporny na korozję oraz trudny do barwienia w procesie anodowania. Producenci kości wykonanych z tego materiału nie barwią (tylko aluminiowe zakucie bywa barwione  w kolorze rozmiaru)

W produkcji kości stosowany bywa także brąz (stop miedzi z cyną i innymi dodatkami. Chodź cyna jest bardziej miękka od cynku, który jest używany w produkcji mosiądzu, to dodatki aluminium lub krzemu sprawiają, że jest to metal twardszy od mosiądzu). Brąz stosowany jest tylko przez firmę Metolius w modelu Astro nuts. Są to kości o najmniejszym zakresie dostępnym na rynku 3,1 mm. Pomimo że brąz jest najtwardszym materiałem ze wszystkich to i tak z uwagi na mikro rozmiary 2 najmniejsze rozmiary z tego modelu mają wytrzymałość 1,4 kN i to tylko z użyciem najszerszej płaszczyzny jako powierzchnia pracująca.  Podobnie jak w kościach mosiężnych Metolius nie barwi głowicy w tych kościach.

Porównując podobne zakresy pracy kości aluminiowych, mosiężnych i brązowych różnice w zakresie wytrzymałości i wagi są niemalże nie dostrzegalne. Wobec powyższego tylko DMM, Metolius i Kouba produkują kości tego typu i to w niewielu modelach.

Historia kości klinowych

Pierwsze kości to kamienie kliny. W latach 20 i 30 XX wieku wspinacze w Wielkiej Brytanii zaprzestawali używania haków. Asekurację zaczęły pełnić kamienie, które były klinowane w rysach. Wokół nich przeplatano pętlę z liny. W latach 40 i 50 XX wieku rozpoczęto klinowanie nakrętek różnego rozmiaru. Czasem były to pojedyncze sztuki. Innym razem różne rozmiary przez które przepleciona była linka, co pozwalało dobrać właściwy rozmiar do napotkanej rysy.

W 1961 roku kowal z Sheffield, John Brailsford, stworzył pierwszą na świecie nakrętkę o specjalnym przeznaczeniu – Acorn. Trzy rozmiary (1 cal, ¾ cala i 5/8 cala) zostały wytoczone na tokarce ze stopu aluminium.

Ten sam John Brailsford postanowił zwiększyć zakres obsługiwanych rys oraz wyeliminować ryzyko przecięcia linki, za pomocą której zapinało się asekurację. Po wykonaniu wzorcowego modelu, skorzystał z pomocy firmy Coronet Tools specjalizującej się w odlewaniu aluminium.

Firma ta stworzyła prototypy odlewanych kości, w których John wywiercił 2 otwory i tak powstał MOAC. Pierwsza głowica kości, najbardziej wyglądem zbliżona do obecnie produkowanych. Większa partia tych kości, została odlana w 1962 roku.

Pierwsze kości najbardziej wyglądem zbliżone do obecnych, czyli z drucianym trzonem wykonał w 1960 Charles Curtis. Model ten nazywał się Little Mester.

Lata 60 XX wieku to okres, kiedy rozpoczęto stosowanie i dopracowywano kości. Wersji i kształtów sprawdzanych i ulepszanych było wiele. Głównie w produkcji posiłkowano się aluminium, które można było odlewać. Także z uwagi na plastyczność tego materiału. Zacierał się on całkiem dobrze w skale. Pierwsze kości były z otworami do zaplecenia liny, ale równolegle powstawały modele z drucianym cięgłem. Wraz z upowszechnieniem się dostępności drucianych solidnych linek, wyparły one płócienne cięgła.

Historia kości: Nuts’ Story: 2001, a Nut Odyssey – Needle Sports Ltd

FAQ – Kości wspinaczkowe

Czym są kości wspinaczkowe?

Kości wspinaczkowe to pasywne punkty asekuracyjne używane we wspinaczce tradowej. Klinują się w zwężających się rysach skalnych.

Jak działają kości wspinaczkowe?

Kość blokuje się w rysie pod wpływem obciążenia. Siły tarcia utrzymują ją stabilnie w skale.

Jakie są rodzaje kości wspinaczkowych?

Wyróżnia się kości klasyczne, offsetowe oraz hybrydowe. Dostępne są również mikro kostki do małych rys.

Z czego wykonuje się kości wspinaczkowe?

Najczęściej z aluminium. W najmniejszych modelach stosuje się także mosiądz lub brąz.

Jakie firmy produkują kości wspinaczkowe?

Producenci (styczeń 2026r.) to: DMM, Wild Country, Metolius, Kouba, Trango i Rock Empire.

 Poczytaj więcej

 Czytaj więcej: Budowa kości mechanicznych – jak działają camy wspinaczkowe

 Czytaj więcej: Jak powstały kości mechaniczne? Historia camów

Czytaj więcej: Przegląd i konserwacja kości wspinaczkowych

 Czytaj więcej: Osadzanie kości mechanicznych – jak poprawnie zakładać camy

 Czytaj więcej: Przegląd modeli kości wspinaczkowych

 Czytaj więcej: Osadzanie kości wspinaczkowych