Pierwowzór kości kulowej produkcji Metolius
Czym są kości kulowe (ball nuty)?
Ball nut, czyli kość mechaniczna określana akronimem SLWOD (Spring Loaded Wedge Opposed Devices), to urządzenie przeciwstawnie klinowe z regulacją sprężynową. W dalszej części tekstu używana będzie nazwa kość kulowa. Wspinacze stosują także określenie slider.
Urządzenie, które można uznać za pierwszy prototyp tego typu asekuracji, to Scottie – skonstruowane przez George’a „Scottiego” Dwyera w 1946 roku. Było to rozwiązanie wyprzedzające swoją epokę o blisko 40 lat. Mimo genialnej koncepcji, urządzenie prawdopodobnie nigdy nie zostało użyte w praktyce. Powodem był brak odpowiednio wytrzymałych lin nylonowych i linek stalowych.
Nie wiadomo, czy późniejsi konstruktorzy inspirowali się tym projektem, jednak jego zasada działania wyraźnie przypomina współczesne rozwiązania.
Historia i rozwój kości kulowych
Sliders, Rock’n Roller, Quickies, Ball Nut, Cobra, Slug, I inne podobne rozwiązania. Pierwowzory obecnych kości kulowych. Źródło: www.needlesports.com
Prace nad urządzeniami wykorzystującymi przeciwstawne kliny rozpoczęły się na nowo na początku lat 80. Impulsem było pojawienie się friendów, które w pierwszych wersjach nie radziły sobie z bardzo wąskimi rysami.
John Stannard wraz z zespołem z firmy Gunks opracował koncepcję klinów o kształcie przypominającym kość. Tak powstały slidery – pierwowzór kości kulowych. Kolejnym krokiem była innowacja Douga Phillipsa, który zastosował miększy lut na jednej z powierzchni styku ze skałą. Założył on firmę Metolius Mountain Products i opatentował rozwiązanie w 1983 roku.
Najbardziej zbliżoną do współczesnej formę kości kulowej opracował Steve Byrne. W 1987 roku wprowadził na rynek urządzenia znane jako Lowe Balls.
Obecnie kości kulowe produkowane są przez dwie firmy: Camp i Trango. Powstają w tej samej fabryce i są do siebie bardzo podobne – zarówno pod względem wyglądu, jak i parametrów technicznych. Trango oferuje nieco większy zakres pracy.
Budowa i zasada działania Ball nut
Budowa kości kulowej Ballnut Camp
Kość kulowa składa się z:
-
elastycznego, stalowego trzonu,
-
sprężyny,
-
cyngla (spustu),
-
oraz dwóch elementów klinujących: „wiosła” i kuli (częściowo ściętej).
Kula porusza się w rowku na wiośle – w dół przy naciśnięciu spustu i w górę pod wpływem sprężyny. Podczas obciążenia kula pozostaje w miejscu, natomiast wiosło przesuwa się w kierunku działania siły, co powoduje zaklinowanie całości w rysie.
Zastosowanie w wąskich rysach
Kości kulowe sprawdzają się przede wszystkim w bardzo wąskich rysach, gdzie jedyną alternatywą często jest wbicie haka. Są lekkie, dlatego wielu zaawansowanych wspinaczy tradowych nosi je na uprzęży.
Jednak ich użycie wymaga dużej precyzji. Kości kulowe są bardzo wrażliwe na:
-
rotację,
-
pracę liny,
-
kształt rysy,
-
oraz teksturę skały.
W rysach o równoległych ścianach lub rozszerzających się ku górze łatwo mogą wypaść. Kluczowe jest znalezienie miejsca, w którym kula stabilnie zaklinuje się względem wiosła.
Jeśli podczas obciążenia porusza się zarówno wiosło, jak i kula – istnieje duże ryzyko, że punkt asekuracyjny się wysunie.
Jak poprawnie osadzać kości kulowe
Sposób osadzania kości kulowych. Prawidłowa lokalizacja kuli w stosunku do wiosła. Źródło: www.camp.it
Kości kulowe działają w bardzo wąskim zakresie – dosłownie w milimetrach. To najważniejsza cecha, którą trzeba zrozumieć.
Optymalne osadzenie:
-
kula powinna znajdować się około ¼ długości wiosła od dolnej krawędzi,
-
podczas obciążenia powinna przesunąć się do zakresu ½–⅔ długości wiosła.
Jeśli kość zostanie osadzona zbyt wysoko, może się przesunąć i „przejechać” poza zakres pracy – co skutkuje wypadnięciem.
Znaczenie rodzaju skały i kształtu rysy
Najlepsze warunki dla kości kulowych to:
-
twarda skała (np. granit, bazalt),
-
szorstka powierzchnia,
-
lekko zwężająca się rysa.
Śliskie, wypolerowane skały (np. Jura) znacząco obniżają skuteczność osadzenia, ponieważ utrudniają zatrzymanie ruchu elementów podczas zaciskania.
Najczęstsze błędy przy użyciu ball nutów
Kości kulowe są często źle rozumiane. Mechanizm sprężynowy sugeruje podobieństwo do friendów, co prowadzi do błędnych założeń.
W rzeczywistości:
-
nie wystarczy dobrać rozmiaru i „szarpnąć”,
-
wymagają dokładnej analizy miejsca osadzenia,
-
są bardziej wymagające niż klasyczne kości mechaniczne.
Wielu wspinaczy zniechęca się do nich, uznając je za zawodne – podczas gdy problem leży najczęściej w technice.
Camp Ball nut – zakres pracy normowy i efektywny
Normy i rzeczywisty zakres pracy
Kości kulowe podlegają normom:
-
EN 12276
-
UIAA 125
Normy te określają zakres testowy, a nie realny zakres pracy w skale. To bardzo istotne rozróżnienie.
Przykładowo:
-
Camp podaje zakres 4,8–8,9 mm dla rozmiaru #2,
-
jednak optymalny zakres pracy to około 6 mm.
W praktyce oznacza to, że tylko niewielka część zakresu jest rzeczywiście bezpieczna.
Zalety i ograniczenia
Zalety:
-
działają w miejscach niedostępnych dla friendów,
-
są lekkie,
-
szybkie w osadzaniu,
-
stanowią alternatywę dla haków (bez niszczenia skały).
Ograniczenia:
-
bardzo wąski zakres pracy,
-
duża wrażliwość na rotację,
-
wymagają precyzji i doświadczenia.
Podsumowanie
Kości kulowe nie są zamiennikiem friendów, lecz specjalistycznym narzędziem do bardzo wąskich rys. Ich skuteczność zależy nie od samego sprzętu, lecz od umiejętności wspinacza.
Dobrze osadzona kość kulowa może być solidnym punktem asekuracyjnym. Źle osadzona – wypadnie przy najmniejszym ruchu liny.
To sprzęt, który nagradza cierpliwość, dokładność i zrozumienie mechaniki działania.
Ball nut Camp i Trango – parametry, zakres pracy, wytrzymałość
Czytaj więcej: Kości Tricam CAMP i Abałak Kouba (Rock Empire) – Maciej Bedrejczuk – Kursy i szkolenia wspinaczkowe
Czytaj więcej: Klucz do kości – Jebadełko – Maciej Bedrejczuk – Kursy i szkolenia wspinaczkowe
Czytaj więcej: Kaski wspinaczkowe. Budowa, rodzaje – Maciej Bedrejczuk – Kursy i szkolenia wspinaczkowe
Czytaj więcej: Kaski wspinaczkowe – jakie wybrać? Normy, modele i porównanie – Maciej Bedrejczuk – Kursy i szkolenia wspinaczkowe
Czytaj więcej: Jaką uprząż wspinaczkową wybrać? Poradnik dla początkujących https://bedro.eu/jaka-wybrac-uprzaz-wspinaczkowa/ – Maciej Bedrejczuk – Kursy i szkolenia wspinaczkowe
Czytaj więcej: Rodzaje uprzęży wspinaczkowych – Maciej Bedrejczuk – Kursy i szkolenia wspinaczkowe
Czytaj więcej: Testowanie kasków wg. normy EN 12492 oraz wytycznych UIAA 106 – Maciej Bedrejczuk – Kursy i szkolenia wspinaczkowe
Czytaj więcej: Rodzaje butów wspinaczkowych – jakie wybrać na początek? – Maciej Bedrejczuk – Kursy i szkolenia wspinaczkowe
