Historia wspinaczkowych kości mechanicznych

W artykule przedstawiam historię wspinaczkowych kości mechanicznych (camów wspinaczkowych) — od koncepcji przez pierwsze Friendy aż po nowoczesne Totem Cam i Angel Cam.

Początki asekuracji we wspinaczce i problem szerokich rys skalnych

Rozwój wspinaczki skalnej od początku był silnie związany z możliwościami asekuracji. Wraz z przechodzeniem na coraz trudniejsze drogi jednym z największych problemów stały się szerokie rysy skalne (wide crack), w których tradycyjne metody zabezpieczenia przestawały być skuteczne.

Haki, kości klinowe czy inne pasywne formy asekuracji działały dobrze w zwężających się szczelinach, jednak w rysach o większej szerokości i równoległych ściankach ich zastosowanie było ograniczone lub całkowicie nieskuteczne. W praktyce oznaczało to brak możliwości założenia pewnego punktu asekuracyjnego w terenie, który często wymagał jego najbardziej.

Problem asekuracji w szerokich rysach przez długi czas pozostawał nierozwiązany i stanowił jedno z głównych ograniczeń rozwoju wspinaczki tradowej (trad climbing). To właśnie potrzeba stworzenia rozwiązania, które pozwalałoby na skuteczne i powtarzalne zabezpieczanie się w rysach, doprowadziła do powstania pierwszych kości mechanicznych (camów wspinaczkowych).

👉 Pierwsze camy powstały jako odpowiedź na brak możliwości asekuracji w szerokich rysach i zapoczątkowały rewolucję w asekuracji wspinaczkowej.

---

Pierwsze próby asekuracji mechanicznej – CrackJacksy (1964)

W drugiej połowie XX wieku sprzęt wspinaczkowy znacznie ewoluował. Pozwalało to pokonywać coraz trudniejsze linie. Jednym z problemów, jaki zaprzątał głowy wspinaczy, było zapewnienie asekuracji w szerokich rysach. Wydawać by się mogło, że to we Francji, gdzie narodził się alpinizm, pojawią się pierwsze nowe urządzenia. Powstają rozporowe kliny, które, ciężkie i nieporęczne, nie zdobywają uznania w środowisku (protoplasta Big Bro). Wspinanie jednak rozpowszechniło się na świecie i to w Stanach Zjednoczonych powstają pierwsze nowoczesne urządzenia do asekuracji w rysach.

---

Lowe Crack Jumar – pierwsze urządzenie sprężynowe (1967)

W 1967 roku w Stanach Zjednoczonych Greg Lowe konstruuje Lowe Crack Jumar. Urządzenie wykorzystujące sprężynę do zapierania się ramion po obu stronach rysy. Urządzenie nie przyjęło się jednak.

 

---

Lowe Cam Nut – rozwój koncepcji krzywek (1973)

Greg Lowe z bratem Mike rozpoczęli pracę nad innym układem, który miał rozpierać się w rysie. Skorzystali z pomysłu Witalija Abałakowa i do krzywki przez niego stosowanej do asekuracji dodali ramię i sprężynę. Pomysł okazał się obiecujący, wobec tego w 1973 roku Greg Lowe uzyskał patent.

Pierwotny prototyp, składający się z jednego ramienia i krzywki, był niestabilny, wobec tego stworzyli dwa ramiona i dwie krzywki. Greg Lowe stwierdził także, że istnieje możliwość stworzenia urządzenia z dwiema przeciwległymi krzywkami. Zostano jednak przy dopracowywaniu pierwotnego projektu.

W roku uzyskania patentu wypuszczono do sprzedaży pierwsze egzemplarze. W prasie wspinaczkowej pojawiła się reklama.

---

Powstanie Frienda – Ray Jardine i przełom w asekuracji (1977)

W roku 1973, gdy Greg Lowe uzyskuje patent. Inny mocny wspinacz, Ray Jardine, który około 1971 roku zapoznał się z pomysłem Grega, pomimo podpisania umowy o zachowaniu poufności i zakazie konkurencji, rozpoczął potajemne prace nad podobną koncepcją w celu asekuracji w szerokich rysach. (Jak to amerykanie mówią: business is business)

Zainspirowany koncepcjami Grega Lowe, czyli Lowe Cam Nut i Lowe Crack Jumar, łączy obie koncepcje. Wykorzystuje zasygnalizowany przez Grega pomysł, aby krzywki dać po przeciwstawnych stronach. Dopracowuje kształt krzywki i rozpoczyna używanie oraz testowanie swojego urządzenia pod pierwotną nazwą Grabbers (chwytaki).

Historia rozpowszechnionej obecnie nazwy Friend (przyjaciel) bierze początek od Krisa Walkera, partnera wspinaczkowego wynalazcy. Na etapie potajemnych testów, będąc w obecności innych wspinaczy, nie chcąc zdradzić wynalazku, pyta, czy zabrał na wspinaczkę swoich „przyjaciół”. Mając na myśli jego wynalazek.

Ray Jardine uzyskuje patent na Friendy w 1977 roku. Urządzenie to jest drogie, ponieważ składa się z bardzo wielu elementów i etapów produkcyjnych. Wykonane jest ze stopu aluminium. Określone zostaje jako najbardziej zaawansowane narzędzie wspinaczkowe, jakie kiedykolwiek powstało.

---

Powstanie alternatyw dla Camów – Slidery i kości kulowe

We Friendach nie było małych rozmiarów. Szeroki trzonek nie pozwalał na pracę w wąskich rysach.

John Stannard z przyjaciółmi z firmy Gunks opracowali koncepcję przeciwstawnych klinów o kształcie kości. W ten sposób powstały Slidery. Jednakże nie trzymały one dobrze w rysach.

Doug Phillips uznał, że jeśli system ma działać, to oba kliny po przeciwstawnych stronach rysy muszą generować taki sam współczynnik tarcia. Uznał, że trzeba użyć innego materiału. Zastosował bardziej miękki lut na jednej z powierzchni stykających się ze skałą.

W ten sposób powstał pierwowzór obecnych kości kulowych.

---

TCU – trzykrzywkowe kości mechaniczne (1982)

W 1982 roku Steve Byrne we współpracy z Dougiem Phillipsem (Metolius), któremu pomagał w produkcji Sliderów, stworzył małe krzywki. Doug zaproponował, aby sztywny trzpień, który ograniczał ich zastosowanie, zastąpić elastyczną linką, której używał do produkcji Sliderów.

Po stworzeniu prototypu obaj uznali, że układ krzywek spiętych po bokach linką wymaga mniejszej szerokości głowicy. Powstał model z elastycznym trzpieniem i trzema krzywkami spiętymi jarzmem, gdzie dwie krzywki były po jednej stronie, a trzecia po przeciwnej.

Tak powstały TCU (Three Cam Unit). Był to duży krok naprzód. Elastyczna druciana rama (trzon) pozwalała na zastosowanie w poziomych rysach.

---

Camalot – konstrukcja dwuosiowa i zwiększony zakres pracy camów (1985)

Kolejnym wartym wspomnienia wynalazkiem była kość mechaniczna dwuosiowa. Tony Christianson poznał Yvona Chouinarda, ówczesnego właściciela kalifornijskiej firmy Chouinard Equipment (obecnie Black Diamond), który poprosił go o unowocześnienie kości mechanicznej.

Tony wziął się do pracy i po kilku miesiącach stworzył koncepcję dwóch osi. Krzywki są zamontowane na przeciwstawnych osiach. Krzywki leżące po prawej zamontowane są na osi znajdującej się po lewej stronie, a te z lewej – na osi znajdującej się po prawej stronie.

Ta koncepcja sprawiła, że zakres obsługiwanych rys jednym rozmiarem znacząco wzrósł. Pojawiła się możliwość zastosowania pasywnego takiej kości mechanicznej.

Patent na dwie osie został zarejestrowany w 1985 roku. Pracownicy Chouinarda zaproponowali nazwę Camalot, która po dziś dzień jest używana w kolejnych generacjach tego produktu.

Rozwiązanie okazało się tak genialne i uniwersalne, że po 20 latach, gdy wygasły prawa patentowe, wszystkie duże firmy produkujące kości mechaniczne wprowadziły własne modele dwuosiowe.

---

Alien Cam – rozwój mikroasekuracji i elastycznych camów (1987–1988)

Dużą innowacją, która się przyjęła, był pomysł Davida Waggonera, aby umieścić sprężyny przy każdej z krzywek oraz zastosować pojedynczy stalowy druciany trzon wraz z osłoną z drucianej koszulki.

Osłona chroniła główny trzon przed uszkodzeniem, a zastosowanie pojedynczych cienkich drutów przy każdej krzywce pozwoliło stworzyć najlżejszy na świecie zespół czterech krzywek, który pracował elastycznie w rysach o różnym kształcie i głębokości.

Patenty uzyskał w 1987 roku (druciany trzon z osłoną) i w 1988 roku (sprężyny do cięgieł). Tak powstały Alieny – świetny produkt, do dziś produkowane kości mechaniczne, sukcesywnie unowocześniane. Tak dobre, że nawet pierwsze wersje wciąż uważane są za bardzo dobre.

---

Znaczenie rozwoju camów dla wspinaczki tradowej

Podane powyżej przykłady z historii rozwoju kości mechanicznych od powstania pierwszego Frienda są najbardziej istotne w kontekście powstania i rozwoju tego sprzętu.

Friendy, Camaloty i Alieny po dziś dzień są produkowane i zdobyły uznanie wspinaczy na całym świecie. Kolejne unowocześnienia przyszły w nowym wieku i – podobnie jak wcześniej – jedne rozwiązania nie przetrwały próby czasu, a inne okazały się przełomowe.

---

Link Cam – próba zwiększenia zakresu pracy jednego cama (2006)

Przełomowe nowości XXI wieku warto rozpocząć od rozwiązania, które się nie przyjęło. Firma Omega Pacific w 2006 roku wprowadziła na rynek Link Cam.

Konstrukcja jednoosiowa z czterema krzywkami, każda składająca się z trzech segmentów. Po pociągnięciu spustu płatki krzywki rozkładają się i wysuwają, zapewniając szeroki zakres. Dzięki podzieleniu krzywki na trzy segmenty kość zyskiwała bardzo duży zakres obsługiwanych rys.

Duża liczba elementów wpływała jednak na znacznie większą wagę niż w tradycyjnych camach. Złożoność konstrukcji, sztywny trzon oraz rygorystyczne wytyczne użytkowania powodowały wysoką awaryjność.

Urządzenie było ciężkie, drogie i awaryjne, przez co nie zdobyło popularności. Obecnie nie produkowana (wciąż używana w środowisku przewodnickim, gdzie przewodnik niesie bardzo niewiele sprzętu i kość mechaniczna, która zapewniała asekurację w niemal każdym miejscu, była bardzo pożądana)

---

Totem Cam – nowoczesne camy i system Direct Loading (2016)

Przełomowym rozwiązaniem okazały się Totem Cam wprowadzone na rynek w 2016 roku, rozwijane od 2001 roku.

Totem Cam ma wyjątkową siłę trzymania dzięki opatentowanemu systemowi Direct Loading System (ochrona patentowa od 2006 roku). Kształt krzywek oparty jest na spirali logarytmicznej.

Innowacyjne jest także zamontowanie trzonu bezpośrednio do krzywek, zamiast do osi. Kość mechaniczna dzięki temu nie „pełza” w szczelinie.

Najlepiej sprawdza się w skałach o niskim tarciu powierzchniowym. Należy jednak pamiętać o bardzo precyzyjnym ustawieniu kierunku obciążenia.

---

Angel Cam – alternatywna konstrukcja camów do dużych rys (2017–)

Interesującą nowością jest Angel Cam, opracowywany od 2017 roku (ochrona patentowa od 2022 roku).

Przewidziany do dużych rys od 26 mm do 145 mm. Działa na zupełnie innej zasadzie niż klasyczne camy – wykorzystuje mechanizm dźwigniowy i niezależnie pracujące ramiona.

Użycie jest stosunkowo proste, a złożony zajmuje znacznie mniej miejsca na szpejarce niż tradycyjne odpowiedniki kości mechanicznych obsługujących podobne rozmiary rys. Masa pozostaje na poziomie porównywalnym.

Zakres obsługiwanych rozmiarów rys jest bardzo duży, co stanowi jedną z kluczowych zalet tego rozwiązania.

Czas pokaże, czy konstrukcja ta się przyjmie, czy nie podzieli losu Omegi Link Cama, która na początku również zbierała bardzo pozytywne opinie, a obecnie nie jest już produkowana.